نفعگرایی یا سودمندی: استفاده از رسانه با توجه به فایدهها و کاربردهای آن
نفعگرایی چیست؟ مبنای انتخاب های روزمره
ایده اصلی نفعگرایی1 بسیار ساده است: در هر انتخاب، گزینهای را برگزین که بیشترین سود یا خوشبختی و کمترین زیان یا رنج را برای تو و اطرافیانت ایجاد کند. این یک نظریه اخلاقی است که میتوان آن را در بسیاری از تصمیمات زندگی، مثلاً هنگام خرید، انتخاب دوست یا حتی انتخاب یک فیلم برای تماشا به کار برد. وقتی صحبت از رسانه میشود، منظور ما هر وسیلهای است که پیامی را انتقال میدهد: از تلویزیون و رادیو گرفته تا شبکههای اجتماعی، بازیهای ویدیویی، کتابها و وبسایتها.
به عنوان مثال، فرض کن میخواهی بین تماشای یک مستند علمی و پیمایش بیهدف صفحات فضای مجازی یکی را انتخاب کنی. نفعگرا از خود میپرسد: «کدام یک فایده بیشتری برای من دارد؟» ممکن است مستند به دانش تو بیفزاید و دیدگاهت را گسترش دهد (سود بالا)، در حالی که پیمایش بیهدف ممکن است فقط وقتت را تلف کند و حتی حال تو را بدتر کند (زیان بالقوه). البته همیشه هم این انتخابها سیاه و سفید نیستند؛ گاهی یک سرگرمی ساده هم میتواند سودمند باشد، زیرا به استراحت ذهنت کمک میکند.
دستهبندی کاربردهای رسانه: هر رسانه چه سودی میتواند داشته باشد؟
برای اینکه بهتر بتوانیم فایده رسانهها را بررسی کنیم، میتوانیم کاربردهای اصلی آنها را دستهبندی کنیم. این جدول به ما کمک میکند تا درک بهتری از گزینههای پیش رویمان داشته باشیم.
| دستهبندی کاربرد | نمونههای ملموس | مزایا (سود) | معایب بالقوه (زیان) |
|---|---|---|---|
| آموزش و یادگیری | ویدیوهای آموزشی در YouTube، اپلیکیشنهای زبان (مانند دولینگو2)، کتابهای الکترونیکی، پادکستهای علمی | افزایش دانش، رایگان یا کمهزینه، دسترسی آسان، یادگیری در هر زمان | اطلاعات نادرست، نیاز به نظارت، ممکن است تمرکز را کاهش دهد |
| سرگرمی و تفریح | فیلم و سریال در نتفلیکس3، بازیهای ویدیویی، موسیقی در اسپاتیفای4، طنز در اینستاگرام | کاهش استرس، ایجاد لحظات شاد، تقویت خلاقیت، ارتباط اجتماعی حول محتوای مشترک | اعتیادآور، اتلاف وقت زیاد، محتوای نامناسب سنی، انفعال ذهنی |
| ارتباط و اجتماعی شدن | واتساپ5، تلگرام، گروههای دوستی در شبکههای اجتماعی، بازیهای آنلاین چندنفره | در ارتباط ماندن با دوستان و خانواده، یافتن گروههای همفکر، کاهش احساس تنهایی | قلدری سایبری، فشار همسالان، حریم خصوصی، مقایسه اجتماعی و کاهش اعتمادبهنفس |
| اطلاعرسانی و اخبار | سایتهای خبری، کانالهای رسمی در تلگرام، اپلیکیشنهای آب و هوا، اعلانهای اضطراری | آگاهی از رویدادها، تصمیمگیری بهتر، ایمنی و آسایش خاطر | اخبار جعلی، اضطراب و نگرانی بیش از حد، جهتدهی افکار عمومی |
چگونه یک مصرفکننده نفعگرا باشیم؟ گامهای عملی
حالا که با کاربردهای مختلف آشنا شدیم، چطور این دانش را در عمل به کار ببندیم؟ اینجا یک راهنمای گامبهگام بر اساس منطق نفعگرایی ارائه میشود:
گام اول: هدفمندی. قبل از باز کردن هر اپلیکیشن یا روشن کردن تلویزیون، از خودت بپرس: «الان هدف من چیست؟» آیا میخواهی چیزی یاد بگیری، با دوستت صحبت کنی، یا فقط برای نیم ساعت استراحت ذهنی داشته باشی؟ همین سوال ساده، تو را از حالت منفعل خارج میکند.
گام دوم: ارزیابی گزینهها. برای هر هدف، معمولاً چندین راه رسانهای وجود دارد. اگر هدفت «یادگیری نکات جدید در مورد ستارهها» است، گزینهها میتوانند شامل «جستجوی ویدیوهای مستند»، «خواندن یک مقاله علمی ساده» یا «استفاده از یک اپلیکیشن شناخت صور فلکی» باشد. هر کدام را به سرعت از نظر زمانی که میگیرند و دانشی که میدهند، مقایسه کن.
گام سوم: تعیین محدودیت. یکی از بزرگترین هزینهها در استفاده از رسانه، وقت است. برای خودت محدودیت زمانی تعیین کن. مثلاً تصمیم بگیر فقط 30 دقیقه برای تماشای ویدیوهای سرگرمی وقت بگذاری. این کار از تبدیل شدن سود (سرگرمی) به زیان (اتلاف وقت کلان) جلوگیری میکند. میتوانی از ساعت یا زمانسنج گوشی استفاده کنی.
گام چهارم: بازبینی و اصلاح. بعد از پایان زمان استفاده، یک لحظه تأمل کن. آیا به هدفی که داشتی رسیدی؟ حال و حوصلهات بهتر شد یا بدتر؟ این بازبینی کمک میکند دفعات بعدی انتخابهای سودمندتری داشته باشی.
مثال عملی: علی برای پروژه درس زیستشناسی نیاز به اطلاعاتی درباره قلب دارد. او میتواند در اینستاگرام به صفحههای مختلف سر بزند (که پر از مطالب پراکنده است) یا مستقیماً در یک وبسایت آموزشی معتبر یا کانال علمی مورد اعتماد معلمش جستجو کند. علی گزینه دوم را انتخاب میکند چون سود بیشتر (اطلاعات درست و سریع) و هزینه کمتر (وقت کمتر تلف شده) دارد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1Utilitarianism (نفعگرایی یا سودمندی): یک نظریه اخلاقی که میگوید بهترین عمل، عملی است که بیشترین خوشبختی یا سود را برای بیشترین تعداد افراد فراهم کند. در این متن، به صورت سادهشده برای انتخابهای شخصی به کار رفته است.
2Duolingo (دولینگو): یک اپلیکیشن محبوب برای یادگیری زبانهای خارجی به روش بازیگونه.
3Netflix (نتفلیکس): یک سرویس پخش آنلاین ویدیو (استریمینگ) که فیلمها و سریالهای مختلفی ارائه میدهد.
4Spotify (اسپاتیفای): یک سرویس پخش موسیقی به صورت آنلاین.
5WhatsApp (واتساپ): یک اپلیکیشن پیامرسانی فوری.
