تولیدکنندهمصرفکننده: همچرخدوزی در دنیای ارتباطات
از انفعال تا تعامل: تحول نقش مخاطب
در گذشته، مدل ارتباطی ساده بود: یک فرستنده (مثلاً تلویزیون یا روزنامه) پیامی تولید میکرد و میلیونها گیرنده (مخاطب) آن را به صورت منفعل مصرف میکردند. اما انقلاب اینترنت و تلفن همراه هوشمند، این معادله را برای همیشه تغییر داد. امروز، هر کسی با دسترسی به اینترنت میتواند یک رسانه باشد. شما دیگر فقط بینندهٔ یک ویدیو در آپارات نیستید؛ میتوانید زیر آن نظر بگذارید، آن را در یک استوری[2] به اشتراک بگذارید یا حتی با نرمافزارهای ساده، ویدیوی پاسخ خودتان را بسازید و آپلود کنید. این همان هستهٔ مفهوم تولیدکننده-مصرفکننده است: وضعیتی که در آن مخاطب هم پیام تولید میکند و هم پیام دیگران را مصرف میکند.
| ویژگی | الگوی سنتی (خطی) | الگوی تولیدکننده-مصرفکننده (شبکهای) |
|---|---|---|
| جریان پیام | یکسویه و از بالا به پایین | چندسویه، تعاملی و شبکهای |
| نقش مخاطب | مصرفکنندهٔ منفعل | تولیدکننده-مصرفکننده فعال |
| مثال | تماشای خبر سراسری در تلویزیون | توییت کردن دربارهٔ یک رویداد، گذاشتن کامنت، ساخت میم[3] و بازنشر آن |
| کنترل محتوا | در دست نهادهای متمرکز | توزیعشده میان کاربران |
نمونههای ملموس: شما هم یک تولیدکننده-مصرفکنندهاید!
شاید فکر کنید این مفهوم پیچیده است، اما شما هر روز و در موقعیتهای مختلف، در حال ایفای این نقش هستید:
۱. در شبکههای اجتماعی: وقتی شما در اینستاگرام یک پست از دوستتان را میبینید (مصرف میکنید) و سپس روی آن نظر میدهید یا آن را در استوری خود با یک قاب و موزیک قرار میدهید (تولید جدیدی بر اساس آن انجام میدهید)، در حال اجرای این الگو هستید. شما مصرفکنندهٔ پست اول و تولیدکنندهٔ محتوای جدید (استوری) هستید.
۲. در بازیهای آنلاین چندنفره: در بازیهایی مانند فورتنایت یا ماینکرفت، شما همزمان هم مصرفکنندهٔ دنیای ساختهشده توسط توسعهدهندگان و بازی دیگران هستید، و هم با حرکات، ساختوسازها و تعاملات خود، در حال تولید تجربهای جدید برای خود و سایر بازیکنان هستید. شما بخشی از محتوای بازی میشوید.
۳. در کلاسهای مجازی تعاملی: در یک کلاس آنلاین، معلم مطالب را ارائه میدهد (تولید). دانشآموزان آن را میبینند و میشنوند (مصرف). اما وقتی دانشآموزی سوالی در چت میپرسد، پروژهاش را در فروم کلاس آپلود میکند یا به سوال همکلاسیاش پاسخ میدهد، در نقش یک تولیدکننده ظاهر میشود. کلاس به یک محیط زندهٔ تولید و تبادل دانش تبدیل میشود.
۴. در وبلاگها و فرومها: همانطور که در مقالات اشاره شده، وبلاگها محلی هستند که یک فرد میتواند هم محتوای تخصصی تولید کند و هم از نظرات و بازخورد خوانندگان (که خود محتوای جدیدی تولید میکنند) بهره ببرد و گفتوگو شکل گیرد.
تاثیرات و پیامدهای زندگی در این الگو
این تغییر نقش، فقط یک اصطلاح فنی نیست، بلکه تاثیرات عمیقی بر زندگی و جامعه دارد:
۱. قدرت دادن به صدای افراد: هر فردی میتواند دغدغه، ایده یا هنر خود را با جهان به اشتراک بگذارد. این امر باعث تنوع بیسابقهای در محتوا و شنیده شدن صداهایی شده که قبلاً در رسانههای سنتی جایی نداشتند.
۲. شکلگیری اقتصادهای جدید: الگوی تولیدکننده-مصرفکننده پایهی بسیاری از مشاغل جدید است. اینفلوئنسرها، سازندگان محتوا در یوتیوب یا آپارات، و حتی کسانی که در بازارهای آنلاین مانند دیوار کالایی میفروشند، همگی مصرفکنندگانی هستند که با تولید محتوا یا محصول، به یک تولیدکننده و صاحب کسبوکار تبدیل شدهاند.
۳. چالش در راستیآزمایی: وقتی هر کسی میتواند خبر یا محتوایی تولید کند، تشخیص منبع معتبر از نامعتبر سخت میشود. شایعات سریعتر پخش میشوند و مسئولیت ما به عنوان یک مصرفکننده برای بررسی صحت اطلاعات بیشتر میشود.
۴. تغییر در یادگیری: یادگیری دیگر منحصر به کلاس درس نیست. شما میتوانید با تماشای یک آموزش ویدیویی (مصرف)، مهارتی را بیاموزید و سپس با انجام یک پروژه و اشتراکگذاری نتیجهٔ آن در شبکههای اجتماعی (تولید)، هم دانش خود را تثبیت کنید و هم به دیگران آموزش دهید.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: بله، هر عملی که یک داده جدید به سیستم اضافه کند و بر جریان اطلاعات یا تجربهٔ دیگران تأثیر بگذارد، نوعی تولید است. وقتی شما پستی را لایک میکنید، به الگوریتم شبکه اجتماعی میفهمانید که این محتوا محبوب است و آن را به افراد بیشتری نشان میدهد. شما در تولید "رتبه" یا "محبوبیت" آن محتوا نقش داشتهاید. بازنشر نیز محتوا را به مخاطبان جدیدی میرساند و دایرهٔ مصرف آن را گسترش میدهد.
پاسخ: یک مصرفکنندهی هوشمند در این الگو، منفعل نیست. باید منبعشناسی کند (چه کسی این را ساخته؟ هدفش چیست؟)، تفکر انتقادی داشته باشد (آیا این ادعا منطقی است؟) و مصرف گزینشی داشته باشد (وقت خود را صرف محتوای باارزش کند). همچنین آگاه باشد که خودش با هر تعامل کوچک، در حال تاثیرگذاری بر فضای دیجیتال است.
پاسخ: خیر، این یک الگوی کلی ارتباطی است. حتی در یک گفتوگوی رودررو، شما هم حرف طرف مقابل را میشنوید (مصرف) و هم پاسخ میدهید (تولید). اما فناوری دیجیتال، مقیاس، سرعت و ماندگاری این تولید و مصرف را به شدت افزایش داده و آن را ثبتپذیر و قابل اندازهگیری کرده است.
الگوی تولیدکننده-مصرفکننده نشاندهندهٔ گذار از یک جامعهٔ انفعالی به یک جامعهٔ فعال و تعاملی است. در این پارادایم جدید، ما دیگر گیرندگان صرف پیام نیستیم، بلکه بازیگرانی هستیم که دائماً در حال شکلدادن به محیط اطلاعاتی اطراف خود و دیگرانیم. درک این نقش دوگانه به ما کمک میکند تا نه فقط استفادهکنندگانی آگاهتر، بلکه شهروندان دیجیتالی مسئولتری باشیم که از قدرت تولید خود برای ایجاد تاثیر مثبت استفاده میکنیم. از کلاس درس آنلاین تا عرصهٔ شبکههای اجتماعی، این ما هستیم که با تعاملات خود، متن زندگی دیجیتال را مینویسیم.
پاورقی
[1]تولیدکننده-مصرفکننده (Producer-Consumer): یک مفهوم کلاسیک در علوم رایانه و ارتباطات که به وضعیتی اشاره دارد که در آن موجودیتها (پردازهها در رایانه یا کاربران در فضای مجازی) همزمان نقش تولید و مصرف داده یا پیام را بر عهده دارند.
[2]استوری (Story): محتوای تصویری یا ویدیویی با عمر کوتاه (معمولاً ۲۴ ساعته) در شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام.
[3]میم (Meme): یک ایده، رفتار یا سبک که از شخصی به شخص دیگر در درون یک فرهنگ و اغلب از طریق اینترنت منتقل میشود. میمهای اینترنتی معمولاً تصاویر یا ویدیوهای طنزآمیزی هستند که به سرعت ویرایش و بازنشر میشوند.
