اخبار سفارشی: خبرهایی که برای شما طرّاحی میشوند
شکلی از خبر؛ قلبش پیام!
همهٔ ما از دوستان یا صفحاتی در شبکههای اجتماعی دنبال میکنیم که فقط دربارهٔ یک موضوع خاص، مثلاً فوتبال یا موسیقی، خبر میگذارند. این طبیعی است. اما اخبار سفارشی چیزی فراتر از این است. در اینجا، یک خبر واقعی مثل خمیر بازی میشود! آن را میکشند، رنگ میزنند و قالب میدهند تا در نهایت پیامی که سازندهٔ خبر میخواهد، به شما منتقل شود. این پیام میتواند سیاسی، اقتصادی یا اجتماعی باشد.
مثال روزمره: فرض کنید قیمت نان افزایش پیدا کرده است. یک منبع خبری ممکن است با تمرکز بر دلایل جهانی مانند قیمت گندم، خبر را طوری تنظیم کند که احساسات منفی نسبت به سایر کشورها ایجاد شود. منبع دیگر همان خبر را با تمرکز بر سیاستهای داخلی و کمکهای دولتی به نانوایان تنظیم کند تا احساس اطمینان به دولت را تقویت کند. هر دو گزارش بر پایهٔ یک واقعیت (افزایش قیمت) هستند، اما پیام و واکنش مورد انتظار از شما کاملاً متفاوت است.
شیوهنامههای رایج در طراحی اخبار سفارشی
سازندگان اخبار سفارشی از تکنیکهای مختلفی برای دستیابی به هدف خود استفاده میکنند. درک این تکنیکها اولین قدم برای محافظت از خود در برابر تأثیرات ناخواستهٔ آنهاست.
| تکنیک | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| برجستهسازی انتخابی (Selective Emphasis۲) |
بخشهایی از حقیقت که با پیام مورد نظر همراستا هستند، بزرگنمایی میشوند و بخشهای دیگر نادیده گرفته یا کمرنگ میشوند. | در گزارش موفقیت یک تیم ورزشی، فقط نقش کاپیتان برجسته میشود و تلاش بقیهٔ اعضا حذف میگردد تا تصویر یک «قهرمان تکرو» ساخته شود. |
| تزریق احساسات (Emotional Charging۳) |
استفاده از کلمات احساسبرانگیز، موسیقی متن در گزارشهای ویدیویی، یا تصاویر خاص برای تحریک یک حس مشخص (مانند ترس، خشم، همدردی). | استفاده از کلماتی مانند «فاجعه»، «نابودی» یا «معجزه» در توصیف یک رویداد معمولیتر. پخش آهنگ غمگین هنگام نشان دادن تصاویر یک اعتراض. |
| تأثیر چارچوببندی (Framing Effect۴) |
ارائهٔ یک واقعیت در قالب یا «چارچوب» خاصی که برداشت ما را پیشبینی و هدایت کند. مثل ارائهٔ یک موضوع به عنوان «مشکل امنیتی» به جای «چالش اجتماعی». | گزارش افزایش جمعیت دانشآموزان: چارچوب «فرصت» (نیروی جوان تحصیلکرده) در مقابل چارچوب «تهدید» (فشار بر مدارس و بودجه). |
| حذف عمدی (Intentional Omission۵) |
ندادُن اطلاعات کلیدی که با روایت اصلی در تضاد است یا آن را تضعیف میکند. | گزارش یک درگیری خیابانی که فقط خشونت یک طرف را نشان میدهد و زمینهها یا اقدامات طرف مقابل را کاملاً حذف میکند. |
چرا در دام اخبار سفارشی میافتیم؟ نقش الگوریتم و حبابها
شاید بپرسید چرا مردم خبرهای یکطرفه یا تحریفشده را باور میکنند؟ بخشی از پاسخ به مغز ما برمیگردد که تمایل دارد اطلاعات همسو با باورهای قبلیمان را راحتتر بپذیرد. اما بخش بزرگتر داستان، نقش فناوری است.
شبکههای اجتماعی و اپلیکیشنهای خبری از الگوریتم۶ استفاده میکنند. الگوریتمها مانند یک آشپز کارکشته هستند که سلیقهٔ شما را میداند. اگر شما به اخبار ورزشی بیشتر علاقه نشان دهید، آن آشپز (الگوریتم) همیشه غذای اصلی (صفحهٔ خبری) شما را با پیشغذای ورزشی سرو میکند و سبزیجات اخبار فرهنگی را کمرنگ میکند. این باعث میشود شما در یک «حباب فیلتر»۷ قرار بگیرید؛ یعنی فقط چیزهایی را میبینید و میشنوید که الگوریتم تشخیص داده شما به آنها علاقه دارید یا با دیدگاههای شما سازگار هستند. در این حباب، اخبار سفارشی به راحتی گسترش مییابند زیرا با جهتگیری غالب در حباب شما هماهنگ هستند.
از کلاس درس تا شبکه اجتماعی: شناسایی اخبار طراحیشده
حالا چگونه میتوانیم یک خبر سفارشی را از یک خبر متعادل تشخیص دهیم؟ این مهارتی است مانند شناسایی یک تبلیغ بازرگانی در میانهٔ یک برنامهٔ تلویزیونی. بیایید این مهارت را با یک مثال از مدرسه تمرین کنیم.
تصور کنید معاون مدرسه اعلام میکند: «به دلیل شلوغی بیش از حد و بینظمی در زنگ تفریح، مدت زمان آن از ۲۰ دقیقه به ۱۵ دقیقه کاهش یافت». این یک واقعیت است. اما اگر شورای دانشآموزی در اطلاعیهای بنویسد: «با تلاشهای مستمر شورا و پیگیری مسئولان، موفق شدیم زمان مفاد زنگ تفریح را حفظ کنیم و تنها ۵ دقیقه برای نظمبخشی کسر شود». هر دو به یک تغییر اشاره دارند، اما پیام اول بر مشکل (شلوغی) و پیام دوم بر حلمسئله (تلاش شورا) تأکید دارد. خبر سفارشی شبیه همین است!
برای تشخیص، همیشه از خود بپرسید:
| سؤال کلیدی | اگر پاسخ «بله» است... |
|---|---|
| آیا خبر فقط یک طرف ماجرا را بیان میکند؟ | هشدار احتمال برجستهسازی انتخابی یا حذف عمدی وجود دارد. |
| آیا از کلمات احساسی شدید (فوقالعاده، فاجعه، شیطانی) زیاد استفاده شده؟ | هشدار هدف ممکن است تزریق احساسات و دور کردن شما از منطق باشد. |
| آیا میتوانید همان رویداد را در یک قالب متفاوت (مثلاً به عنوان یک فرصت به جای تهدید) تصور کنید؟ | هشدار احتمالاً تأثیر چارچوببندی در کار است. |
| آیا منبع خبر شناخته شده است و میتوان خبر را از چند منبع معتبر دیگر هم چک کرد؟ | ایمن اگر پاسخ بله است، خبر معتبرتر است. همیشه چند منبع را ببینید. |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
۱Customized News (اخبار سفارشی): پیامهای خبری که به طور خاص طراحی شدهاند تا یک دیدگاه خاص را القا یا یک واکنش هدفمند در مخاطب ایجاد کنند. گاهی با اصطلاح Tailored News یا Agenda-Setting News نیز شناخته میشوند.
۲Selective Emphasis (برجستهسازی انتخابی): یک تکنیک جهتدار در ارائهٔ خبر که در آن بخشهای خاصی از واقعیت مورد تأکید قرار میگیرند تا برداشت مخاطب را شکل دهند.
۳Emotional Charging (تزریق احساسات): استفاده عمدی از عناصر زبانی، تصویری یا صوتی برای برانگیختن احساسات شدید در مخاطب و کاهش تأمل منطقی.
۴Framing Effect (تأثیر چارچوببندی): پدیدهای که در آن نحوهٔ ارائهٔ یک اطلاعات (قاب یا چارچوب آن) بر انتخابها و قضاوت افراد تأثیر میگذارد.
۵Intentional Omission (حذف عمدی): کنار گذاشتن آگاهانهٔ حقایق یا اطلاعات مهم که میتواند برداشت کلی از یک رویداد را تغییر دهد.
۶Algorithm (الگوریتم): مجموعهای از دستورالعملها و قواعد مرحلهبهمرحله که یک کامپیوتر برای حل یک مسئله یا انجام یک کار (مثل انتخاب و رتبهبندی اخبار برای کاربر) دنبال میکند.
۷Filter Bubble (حباب فیلتر): حالت انزوا اطلاعاتی که در آن یک کاربر اینترنتی فقط اطلاعات و دیدگاههای همسو با ترجیحات و تاریخچهٔ خود را دریافت میکند و از دیدگاههای مخالف یا متفاوت جدا میماند.
۸Persuasion (اقناع): فرایند تأثیرگذاری بر نگرشها، باورها یا رفتارهای فرد یا گروه از طریق ارائهٔ پیام.
۹Media Literacy (سواد رسانهای): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ایجاد ارتباط با اشکال مختلف رسانه. شامل درک نقش رسانه در جامعه و توسعهٔ مهارتهای تحقیق و خودابرازی است.
