رسانه وابسته: آنچه میبینیم، همیشه واقعیت نیست
رسانه وابسته چیست؟ تعریفی ساده
یک رسانه وابسته، مانند یک شبکه خبری، روزنامه یا وبسایت، شبیه به بلندگویی است که صاحب آن تصمیم میگیرد چه صدایی از آن پخش شود. در اینجا، صاحب بلندگو معمولاً یک دولت، یک حزب سیاسی قدرتمند یا یک نهاد بزرگ اقتصادی است. هدف اصلی این رسانهها، بیش از آن که اطلاعرسانی باشد، تبلیغ و توجیه دیدگاهها و اقدامات همان نهاد صاحب قدرت است.
مثلاً فرض کنید در مدرسه، فقط یک نفر حق داشته باشد که اخبار مسابقه فوتبال را اعلام کند و آن شخص کاپیتان تیم باشد. به احتمال زیاد او فقط از گلهای تیم خودش با هیجان صحبت میکند و اشتباهات تیمش یا بازی خوب حریف را نادیده میگیرد. این یک نمونه ساده از یک رسانه وابسته است.
چگونه یک رسانه وابسته را تشخیص دهیم؟
شناسایی این رسانهها نیازمند دقت و پرسشگری است. در جدول زیر، برخی از مهمترین نشانهها برای تشخیص یک رسانه وابسته در مقابل یک رسانه مستقل2 آورده شده است:
| ویژگی/نشانه | رسانه وابسته (وابسته به دولت/قدرت) | رسانه مستقل (غیروابسته) |
|---|---|---|
| منبع درآمد اصلی | بودجه دولتی، کمکهای مالی از نهادهای وابسته به حکومت | حق اشتراک، تبلیغات تجاری از کسبوکارهای مختلف، حمایت مردمی |
| نحوه پوشش انتقاد | انتقاد از نهاد حاکم به ندرت و به صورت سطحی انجام میشود یا اصلاً وجود ندارد. | انتقاد از همه جناحهای قدرت، بر اساس واقعیتها و به صورت مستمر دیده میشود. |
| تنوع دیدگاهها | فقط یک روایت غالب ارائه میشود. صداهای مخالف حذف یا کمرنگ میشوند. | تلاش میکند دیدگاههای مختلف درباره یک موضوع را منعکس کند. |
| شیوه گزارشدهی در بحران | تأکید بر موفقیتها و آرامش، و کوچکنمایی مشکلات یا شکستها. هشدار | پوشش واقعیتها (چه خوب و چه بد) و بررسی علل مشکلات. شفاف |
| اطلاعات مالکیت | مالکان، وابستگان به دولت یا نهادهای امنیتی هستند و این موضوع اغلب پنهان است. | مالکیت مشخص است و سعی میکند استقلال خود را به صورت شفاف اعلام کند. |
ابزارهای تأثیرگذاری: رسانه وابسته چگونه ذهن ما را شکل میدهد؟
رسانههای وابسته از روشهای مختلفی برای هدایت افکار عمومی استفاده میکنند. درک این روشها به ما کمک میکند تحت تأثیر نامحسوس آنها قرار نگیریم.
۱. برجستهسازی و حاشیهرانی: این پرکاربردترین ابزار است. رسانه، اخبار و موضوعاتی را که به نفعش است، بارها و بارها پوشش میدهد و آن را مهم جلوه میدهد (برجستهسازی). در مقابل، اخبار نامطلوب یا انتقادی را نادیده میگیرد یا در گوشهای کوچک قرار میدهد (حاشیهرانی). مثال: اگر قیمت بنزین افزایش یابد، یک رسانه وابسته ممکن است فقط بر پروژههای عمرانی که با این درآمد ساخته میشوند تمرکز کند و به مشکلات افزایش هزینه زندگی مردم کمتر بپردازد.
۲. قاببندی: یعنی ارائه یک خبر با کلمات و لحن خاص، به گونهای که برداشت مخاطب را پیشبینی و هدایت کند. مثلاً به جای «اعتراضات خیابانی» از عبارت «اغتشاشات محدود» استفاده میکند. این تغییر کلمات، ذهنیت متفاوتی ایجاد میکند.
۳. ایجاد دشمن فرضی: برای متحد کردن مردم پشت سر قدرت، گاهی یک دشمن خارجی یا داخلی ساخته و پررنگ میشود. با تمرکز بر تهدید این دشمن، انتقادها به عملکرد داخلی کمرنگ میشود.
مثال ملموس: از اخبار مدرسه تا اخبار کشور
بیایید یک رویداد فرضی در مدرسه را از دید دو رسانه مختلف بررسی کنیم:
رویداد: در جشنواره علمی مدرسه، تیم الف (که مدیر مدرسه سرپرستی آن را بر عهده دارد) مقام دوم را کسب میکند. تیم ب (متشکل از دانشآموزان معمولی) مقام اول استانی را میآورد. در این حین، سیستم برق سالن به مدت ۱۰ دقیقه قطع میشود.
| عنوان گزارش | رسانه وابسته (بولتن مدرسه تحت نظارت مدیریت) | رسانه مستقل (کانال دانشآموزی در شبکه اجتماعی) |
|---|---|---|
| تیتر اول | درخشش تیم مدرسه در جشنواره علمی؛ کسب مقام دوم در سطح منطقه! | تیم ب مدرسه ما قهرمان استانی شد! |
| محتوای اصلی | با تلاش بیوقفه مدیر و مربیان، تیم الف افتخارآفرینی کرد. برنامهریزی دقیق مسئولان باعث شد جشنواره در کمال آرامش برگزار شود. | اعضای تیم ب پس از ماهها تحقیق در آزمایشگاه شخصی خود به این موفقیت دست یافتند. آنها از کمبود امکانات گلایه داشتند. |
| پوشش مشکل | قطعی برق کوتاهمدتی به لطف تدبیر مسئولان فوراً رفع شد و خللی در مراسم ایجاد نکرد. (در پاراگراف آخر) | قطع برق ۱۰ دقیقهای سردرگمی ایجاد کرد و اداره مدرسه قول داد سیستم اضطراری را ارتقا دهد. (در میانه گزارش) |
| تصویر استفادهشده | عکس دستهجمعی تیم الف با مدیر و مربیان | عکس لحظه اعلام نتیجه و شادی اعضای تیم ب |
همانطور که میبینید، یک رویداد واحد میتواند دو روایت کاملاً متفاوت داشته باشد. در سطح کشور، این تفاوتها در پوشش اخبار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی به مراتب گستردهتر و پیچیدهتر است.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: لزوماً خیر. وابستگی به معنی از دست دادن کامل اعتبار نیست. نکته کلیدی میزان استقلال حرفهای آن رسانه است. یک رسانه دولتی نیز میتواند استانداردهای حرفهای را رعایت کند، اما معمولاً به دلیل وابستگی مالی و مدیریتی، تحت فشار برای پوشش یکسویه اخبار قرار دارد. اعتماد باید بر اساس عملکرد و نشانههای ذکر شده در جدول، نه صرفاً بر اساس مالکیت، سنجیده شود.
پاسخ: بزرگترین اشتباه، اعتماد بیچون و چرا به یک منبع خبری و تنها خواندن اخبار از همان یک منبع است. این کار باعث میشود در یک «حباب اطلاعاتی» قرار بگیریم و فقط یک طرف ماجرا را ببینیم. راه حل، مطالعه چندمنبعه است. همیشه سعی کنید خبر یک رویداد مهم را از حداقل دو یا سه منبع با جهتگیریهای مختلف پیگیری کنید.
پاسخ: خیر. همانطور که گفته شد، ابزار اصلی آنها اغلب چینش حقایق، حذف انتخابی و قاببندی است نه لزوماً ساخت اخبار کاملاً جعلی. انتشار اخبار دروغ محض ریسک بالایی دارد و اعتبار رسانه را به شدت خدشهدار میکند. بنابراین آنها ترجیح میدهند با «گزینش واقعیت» به اهداف خود برسند. با این حال، در شرایط خاص ممکن است به تحریف آشکار نیز متوسل شوند.
در دنیای پیچیده رسانهای امروز، هوشمندی مخاطب به معنای پذیرش کورکورانه اطلاعات نیست. رسانه وابسته پدیدهای واقعی است که با روشهای مختلف سعی در شکلدهی به افکار عمومی دارد. به عنوان یک دانشآموز و یک شهروند، با یادگیری نشانههای تشخیص این رسانهها، تمرین مطالعه چندمنبعه، و پرسشگری مستمر میتوانید از یک مصرفکننده منفعل اطلاعات، به یک کاوشگر فعال تبدیل شوید که عمق ماجرا را میفهمد و بر اساس تحلیل خود تصمیم میگیرد. به خاطر داشته باشید: حقیقت اغلب جایی در میان روایتهای مختلف قرار دارد.
پاورقی
۱. رسانه وابسته (State-Aligned Media/State-Controlled Media): به رسانهای گفته میشود که به طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت مالکیت، کنترل مالی یا فشار سیاسی دولت یا نهادهای حاکمیتی قرار دارد و محتوای آن به نفع این نهادها جهتدهی میشود.
۲. رسانه مستقل (Independent Media): رسانهای که از نظر مالی و مدیریتی وابسته به دولت یا نهادهای قدرت خاصی نباشد و بتواند با استقلال حرفهای به اطلاعرسانی و نقد بپردازد.
