پشت پردهٔ خبرها: وقتی بخشی از واقعیت ناپدید میشود
نادیدهگرفتن خبری چیست؟ تعریف و انواع آن
تصور کن قرار است گزارشی از یک مسابقهٔ فوتبال در مدرسه بنویسی. اگر فقط در مورد گلهای تیم برنده و شادی هوادارانشان بنویسی و هیچ اشارهای به تلاش تیم بازنده یا خطای داور نکنی، در حال نادیده گرفتن بخشی از واقعیت آن مسابقه هستی. این دقیقاً همان مفهوم کلی است.
این پدیده معمولاً به سه شکل اصلی اتفاق میافتد:
| نوع | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| حذف کامل | یک رویداد یا دیدگاه به طور کلی پوشش داده نمیشود، انگار که هرگز اتفاق نیفتاده است. | اخبار مربوط به موفقیت یک دانشآموز در مسابقات استانی در تابلو اعلانات مدرسه منتشر نمیشود. |
| کمرنگسازی | خبر پوشش داده میشود، اما در صفحهای دور یا با تیتر و حجم بسیار کوچک. | اعلام افزایش قیمت بلیت اتوبوس با فونت ریز در گوشهٔ روزنامه چاپ شود، در حالی که خبر تخفیف یک کالای لوکس با تیتر درشت در صفحهٔ اول است. |
| گزینش زاویه دید | فقط یک جنبه یا نظر خاص دربارهٔ یک موضوع پوشش داده میشود و دیدگاههای مخالف حذف میشوند. | در گزارشنویسی کلاسی دربارهٔ باز کردن شیرینیفروشی جدید، فقط از مشتریان خوشحال نظرخواهی شود و از همسایگان ناراضی به دلیل سر و صدا و شلوغی هیچ سخنی گفته نشود. |
چرا این اتفاق میافتد؟ دلایل مختلف نادیدهگیری
این موضوع همیشه از روی قصد و نقشه نیست. گاهی دلایل سادهتری پشت آن است:
۱. محدودیت زمان و فضا: یک خبرنگار ورزشی فقط 90 دقیقه بازی را در گزارش 2 دقیقهای خلاصه میکند. ناچار است بخشهایی را انتخاب کند.
۲. جهتگیری طبیعی: هر فرد یا رسانهای بر اساس باورها و ارزشهای خود، ناخودآگاه به بخشی از واقعیت اهمیت بیشتری میدهد. مثل وقتی که مادرت فقط پیشرفت نمرههای تو را به فامیل میگوید و از آن یکی که افت کرده، گذر میکند!
۳. جذب مخاطب بیشتر: برخی رسانهها برای دیده شدن بیشتر، بر جنبههای هیجانانگیز یا احساسی یک خبر تأکید میکنند و جزئیات خشک و مهم را کنار میگذارند.
۴. فشارهای سیاسی یا اقتصادی: گاهی صاحبان قدرت یا سرمایهگذاران یک رسانه ترجیح میدهند خبری که به نفعشان نیست، پوشش داده نشود.
در این رابطه، $N$ همان خبر ناقص یا تحریفشده است. $T$ حقیقت کامل رویداد و $M$ بخشهای حذفشده یا کمرنگشده است. هرچه $M$ بزرگتر باشد، تصویر ارائهشده از واقعیت ($N$) بیشتر با اصل ماجرا ($T$) فاصله دارد.
از کلاس درس تا شبکههای اجتماعی: مثالهای عینی
بیا چند مثال از محیط اطراف را بررسی کنیم:
مثال اول: گزارش کتاب خواندن: معلم از تو میخواهد گزارشی از یک کتاب بنویسی. اگر تو فقط نکات مثبت و قهرمانیهای شخصیت اصلی را بنویسی و اشتباهات و ضعفهای او را نادیده بگیری، در حال ارائهٔ تصویری ناقص و یکجانبه هستی. این گزارش نمیتواند به دیگران کمک کند تا کتاب را به درستی قضاوت کنند.
مثال دوم: اخبار شبکههای اجتماعی: دوستت در استوری اینستاگرام خود فقط عکسهای خوشگذرانی و غذاهای مجللی را که در سفر خورده، منتشر میکند. اما از گم شدن چمدانش، جر و بحث خانوادگی و روزهای خستهکنندهٔ پرواز هیچ خبری نیست. تو با دیدن این پستها ممکن است فکر کنی زندگی او همیشه بیدغدغه و عالی است. این یک نمونهٔ بارز از کمرنگکردن واقعیتهای ناخوشایند است.
مثال سوم: تبلیغات: یک تبلیغ تلویزیونی برای یک تلفن همراه جدید، فقط دوربین فوقالعاده و طراحی زیبای آن را نشان میدهد. اما از باتری ضعیف، گرم شدن سریع یا قیمت بسیار بالا حرفی نمیزند. هدف این است که جنبههای منفی نادیده گرفته شوند تا محصول بهتر به نظر برسد.
چگونه یک مخاطب هوشمند باشیم؟
حالا که با مفهوم و خطرات نادیدهگرفتن خبری آشنا شدیم، چطور میتوانیم در برابر آن مقاومت کنیم؟
| راهکار | توضیح | اقدام عملی |
|---|---|---|
| مقایسهٔ منابع | همیشه به یک منبع خبری اکتفا نکن. اخبار مهم را از رسانههای مختلف با جهتگیریهای متفاوت پیگیری کن. | برای یک رویداد ورزشی، هم گزارش شبکهٔ الف و هم شبکهٔ ب را ببین. |
| پرسیدن سوالهای کلیدی | هنگام خواندن خبر، از خودت بپرس: چه کسی این را میگوید؟ چه چیزی ممکن است نگفته باشد؟ چه منافعی از پخش این خبر دارد؟ | از خودت بپرس: چرا در این تبلیغ فقط قیمت شگفتانگیز نوشته و از هزینهٔ ارسال حرفی زده نشده؟ |
| جستجو برای اطلاعات کامل | اگر خبری برایت مهم است، دربارهٔ آن بیشتر تحقیق کن. گزارشهای قدیمی، آمار و نظرات کارشناسی را جستجو کن. | قبل از خرید یک گوشی، فقط به تبلیغات اکتفا نکن؛ بررسیهای کاربران واقعی را در سایتهای معتبر بخوان. |
| توجه به ادبیات خبر | به کلمات و صفتهای به کار رفته در خبر دقت کن. گاهی با انتخاب کلمات خاص، یک موضوع خوب، بد یا برعکس نشان داده میشود. | تفاوت بین «تجمع اعتراضآمیز» با «اجتماع مسالمتآمیز شهروندان» را درک کن. |
سوالهای رایج دربارهٔ نادیدهگرفتن اخبار
پاسخ: خیر، همیشه هم بد نیست. گاهی این کار برای سادهسازی یک موضوع پیچیده برای مخاطب عام لازم است. مثلاً در یک خبر فوری دربارهٔ سیل، گزارشگر ممکن است وارد جزئیات پیچیدهٔ هواشناسی نشود و فقط به هشدارها و راههای فرار بپردازد. مشکل اصلی زمانی است که این حذف یا کمرنگسازی، تصویر کلی واقعیت را تحریف کند یا مانع تصمیمگیری درست مخاطب شود.
پاسخ: در خیلی از کارها! وقتی برای معلم فقط از نقش خودت در موفقیت گروه پروژه حرف میزنی و از تلاش دیگر اعضا چیزی نمیگویی. وقتی در دفتر خاطراتت فقط روزهای خوب را مینویسی و از روزهای سخت و ناراحت کننده میگذری. حتی وقتی برای دوستت تعریف میکنی چطور در بازی برنده شدی، اما از خطایی که داور ندید و به تو کمک کرد، حرفی نمیزنی. همهٔ اینها نمونههای کوچک همان پدیده هستند.
پاسخ: در عمل، رساندن 100% حقیقت تقریباً غیرممکن است. هر گزارشگری ناچار به انتخاب و ویرایش است. هدف ما به عنوان مخاطب هوشمند، این نیست که دنبال یک منبع کاملاالعیار بگردیم، بلکه باید مهارت درک و تحلیل اخبار را در خودمان تقویت کنیم و با کنار هم گذاشتن قطعات پازل از منابع مختلف، به تصویر کاملتری از واقعیت برسیم.
پاورقی
1 نادیدهگرفتن خبری (News Omission / Information Bias): به فرآیند انتخاب، حذف یا کماهمیتنمایی بخشهایی از اطلاعات در هنگام گزارشدهی گفته میشود که میتواند منجر به ارائهٔ تصویری ناقص یا جانبدارانه از واقعیت گردد.
