نظارت رسانهای: چرا و چگونه محتوای رسانهها کنترل میشود؟
نظارت رسانهای چیست و چرا وجود دارد؟
تصور کنید مدرسه شما یک تالار گفتوگو اینترنتی برای دانشآموزان ایجاد کرده است. مسئولان مدرسه قوانینی برای این تالار وضع میکنند: انتشار عکسهای شخصی دیگران بدون اجازه ممنوع است، توهین به دیگران مجاز نیست و صحبت درباره برخی موضوعات خاص فقط با نظارت معلم امکانپذیر است. این کار یک شکل ساده از نظارت است. در سطح کشور نیز دولتها و نهادهای قانونی برای رسانههای بزرگتر مانند شبکههای تلویزیونی، روزنامهها و پلتفرمهای آنلاین، قوانین و محدودیتهایی تعیین میکنند. این فرآیند کلی «نظارت رسانهای» نامیده میشود.
دلایل اصلی برای این کار را میتوان در چند دستهبندی ساده قرار داد:
| دلیل | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| حفظ امنیت ملی2 | جلوگیری از انتشار اخبار یا اطلاعاتی که ممکن است به دشمنان کشور کمک کند یا باعث ناامنی و وحشت عمومی شود. | مثلاً پخش نکردن جزئیات دقیق عملیات نظامی در اخبار سراسری. |
| محافظت از کودکان و نوجوانان | جلوگیری از نمایش محتوای خشن، مستهجن یا ترسناکی که برای روان این گروه سنی مضر است. | وجود سیستم رتبهبندی سنی (+18، +15) برای فیلمها و بازیهای ویدیویی. |
| حفظ حریم خصوصی | ممانعت از انتشار اطلاعات شخصی افراد (مانند آدرس، شماره تلفن، عکسهای خصوصی) بدون رضایت آنها. | اخبار مجبورند چهره افراد معمولی در گزارشها را تار کنند یا نام کامل آنها را نبرند. |
| جلوگیری از شایعه و اطلاعات نادرست | کنترل اخبار جعلی (Fake News) که میتواند باعث سردرگمی، تشنج یا تصمیمگیری غلط مردم شود. | حذف یا برچسبگذاری پستهای حاوی ادعاهای درمانی اثباتنشده درباره یک بیماری در فضای مجازی. |
| حفظ ارزشهای فرهنگی و اخلاقی | هدایت محتوا به سمتی که با هنجارها، دین و فرهنگ غالب جامعه هماهنگ باشد. | سانسور (حذف) صحنههای خاص از یک فیلم خارجی قبل از پخش در سینماهای داخلی. |
شیوههای مختلف کنترل و هدایت رسانهها
نظارت رسانهای همیشه به معنای حذف کامل یک خبر یا فیلم نیست. این کار میتواند در شکلهای مختلف و با درجات گوناگونی اعمال شود. گاهی هدف فقط هدایت مخاطب به سمت یک دیدگاه خاص است. در جدول زیر برخی از رایجترین روشها آمده است:
| روش | توضیح | مثال |
|---|---|---|
| قانونگذاری و مجوز | وضع قوانینی که فعالیت رسانهها را تنظیم میکند. مثلاً برای راهاندازی یک شبکه خبری باید از نهاد خاصی مجوز گرفت. | مانند نیاز به کسب مجوز از وزارت ارشاد برای چاپ یک کتاب یا انتشار یک روزنامه. |
| سانسور (حذف مستقیم) | حذف بخشهایی از یک محتوا یا کل آن قبل از انتشار. این روش مستقیمترین شکل نظارت است. | حذف یک فصل از کتاب درسی توسط آموزش و پرورش، یا قطع شدن مصاحبه یک فرد در تلویزیون. |
| در اولویت قرار دادن (سوگیری)3 | دادن زمان بیشتر یا جایگاه بهتر در خبر به یک رویداد خاص و کمرنگ کردن رویداد دیگر. | اخبار یک مراسم افتتاحیه پروژه به عنوان تیتر اول پخش شود، درحالی که یک اعتراض صنفی در انتهای خبر و به صورت خلاصه بیان شود. |
| رتبهبندی و برچسبگذاری | تعیین محدودیت سنی یا هشدار درباره محتوای یک اثر برای آگاهی مخاطب. | درج عبارت «مناسب برای افراد بالای 15 سال» روی جلد یک بازی رایانهای. |
| مالکیت و کنترل مالی | وقتی دولت یا نهادهای وابسته به آن، مالک اصلی رسانهها باشند، به طور طبیعی خط مشی آنها را تعیین میکنند. | شبکههای تلویزیونی سراسری که بودجه آنها از دولت تأمین میشود. |
نظارت در عمل: از سینما تا شبکههای اجتماعی
بیایید این مفاهیم را در محیط اطراف خودمان جستجو کنیم. شما به طور روزمره با نتایج نظارت رسانهای مواجه میشوید، حتی اگر متوجه آن نباشید.
مثال ۱: سینما و فیلمهای ویدیویی
وقتی شما با خانواده به سینما میروید تا یک فیلم خارجی ببینید، به احتمال زیاد نسخهای را تماشا میکنید که توسط هیأتی از censors1 بررسی شده است. صحنههای حاوی خشونت گرافیکی شدید، صحنههای جنسی یا دیالوگهای خلاف عرف جامعه ممکن است حذف یا حتی گاهی با نماهای دیگر جایگزین شده باشند. همین موضوع برای فیلمهایی است که از تلویزیون پخش میشوند. همچنین سیستم رتبهبندی سنی (مثلاً PG-13) خود یک ابزار نظارتی غیرمستقیم است که به والدین هشدار میدهد این محتوا ممکن است برای کودکان زیر ۱۳ سال نامناسب باشد.
مثال ۲: اخبار تلویزیون و روزنامه
گزارشهای خبری که هر شب میبینید، نتیجه فرآیند گزینش و اولویتبندی هستند. دبیران خبر تصمیم میگیرند کدام خبر اول پخش شود، به کدام خبر چند ثانیه زمان اختصاص یابد و از بیان چه جزئیاتی خودداری شود. این انتخابها میتواند ذهنیت شما را نسبت به اهمیت رویدادهای مختلف شکل دهد. به این فکر کنید که اگر یک شبکه فقط بر اخبار منفی (مانند تصادفات، جرم و جنایت) تمرکز کند، مخاطب چه تصوری از جامعه پیدا میکند؟
مثال ۳: اینستاگرام، تلگرام و بازیهای آنلاین
پلتفرمهای مجازی بزرگ هم قوانین جامعه (Community Guidelines) خود را دارند. اگر شما در اینستاگرام یک پست حاوی قلدری سایبری (Cyberbullying) منتشر کنید، ممکن است آن پست توسط الگوریتمهای هوش مصنوعی یا گزارش کاربران شناسایی و حذف شود. در برخی بازیهای آنلاین چندنفره، چت کردن بازیکنان به طور خودکار برای کلمات توهینآمیز فیلتر میشود. اینها همه اشکالی از نظارت هستند که توسط خود پلتفرم و گاهی مطابق با قوانین کشور میزبان اعمال میشوند.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: خیر، لزوماً اینطور نیست. همانطور که در جدول دلایل توضیح دادیم، برخی اهداف نظارت مانند محافظت از کودکان در برابر محتوای بسیار خشن، جلوگیری از انتشار شایعات خطرناک (مثلاً در زمان بحرانهایی مانند سیل یا زلزله) و حفظ حریم خصوصی افراد، میتواند مفید و ضروری باشد. نکته مهم، میزان، دلایل واقعی و شفافیت در اعمال این نظارت است.
پاسخ: خیر، این یک باور نادرست است. حتی در کشورهایی که آزادی بیان ارزش بالایی دارد، نظارت به شکلهای دیگری وجود دارد. برای مثال، قوانین بسیار سختی علیه «تبلیغ نفرت» (Hate Speech) یا انتشار مطالب مربوط به کودکآزاری وجود دارد. همچنین قوانین کپیرایت و افترا نیز نوعی نظارت قانونی بر محتوا محسوب میشوند. تفاوت اصلی اغلب در حوزه و شدت نظارت است، نه وجود یا عدم وجود مطلق آن.
پاسخ: مهمترین کار، تقویت سواد رسانهای است. یعنی بیاموزیم که هر خبر یا محتوایی را به سرعت باور نکنیم. از خود بپرسیم: منبع این خبر کجاست؟ آیا منابع دیگری هم همین را میگویند؟ هدف از پخش این محتوا چیست؟ آیا بخشی از ماجرا حذف شده؟ با تفکر انتقادی و جستجو در منابع مختلف (البته معتبر)، میتوان تا حدی تحت تأثیر یکسانسازی یا جهتدهی رسانهای قرار نگرفت و تصویر کاملتری از واقعیت به دست آورد.
پاورقی
1 سانسور (Censor): به فرآیند بازبینی و حذف بخشهایی از یک اثر (کتاب، فیلم، خبر و ...) توسط یک نهاد رسمی گفته میشود.
2 امنیت ملی (National Security): به وضعیتی گفته میشود که تمامیت ارضی، حاکمیت، شهروندان و منافع یک کشور در برابر تهدیدات خارجی و داخلی حفظ شود.
3 سوگیری (Bias): تمایل به حمایت یا مخالفت با یک چیز، فرد یا گروه بهطور غیرمنصفانه که منجر به ارائه تصویر ناقص یا جهتدار میشود.
