چندحسی بودن: وقتی رسانهها همهٔ حواس ما را درگیر میکنند
چندحسی بودن یعنی چه؟ تعریف ساده و مثالهای ملموس
فرض کن در حال تماشای یک کلیپ از شیرجه زدن در اقیانوس هستی. تنها دیدن تصاویر زیبا ممکن است جذاب باشد. اما اگر صدای امواج، فریاد شادی دیگران و حتی لرزش بلندگوهای گوشی را نیز بشنوی و حس کنی، انگار خودت آنجا هستی! این دقیقاً چندحسی1 بودن است: پیامی که از یک کانال (مثل تصویر) وارد میشود، کافی نیست؛ بلکه چندین کانال حسی همزمان فعال میشوند تا درک و احساس بهتری ایجاد کنند.
ما در زندگی واقعی دائماً از همهٔ حواس خود استفاده میکنیم. تشخیص یک پرتقال از روی رنگ (بینایی)، بوی آن (بویایی)، زبری پوستش (لامسه) و طعم شیرین و ترش آن (چشایی) است. رسانههای هوشمند سعی میکنند با استفاده از تکنولوژی، این تجربهٔ غنی را تا حد امکان شبیهسازی کنند.
حواس پنجگانه در دنیای رسانه: هر حس چه نقشی بازی میکند؟
بیایید نقش هر حس را در تجربههای رسانهای مرور کنیم. این جدول به درک موضوع کمک میکند:
| حس | کارکرد اصلی در رسانه | مثالهای رایج | درجه اهمیت در رسانههای امروز |
|---|---|---|---|
| بینایی2 | انتقال تصاویر، رنگها، متن، نمادها و حرکت | فیلم، عکس، رابط کاربری بازی، اینفوگرافیک | خیلی زیاداساسی |
| شنوایی3 | انتقال صدا، موسیقی، دیالوگ، افکتهای صوتی | موسیقی متن فیلم، صدای انفجار در بازی، پادکست | خیلی زیاداساسی |
| لامسه4 | انتقال لرزش، بافت، فشار، دما (از طریق دستگاهها) | لرزش دستهکنترل بازی، صفحهنمایش لمسی، واقعیت مجازی با دستکشهای ویژه | رو به رشدجدید |
| بویایی5 و چشایی6 | افزایش عمق واقعگرایی در محیطهای خاص | سینماهای 4D (پخش بوی باران یا دود)، دستگاههای آزمایشی انتشار طعم | کم و تخصصیآیندهنگر |
چندحسی بودن در عمل: از بازیهای کامپیوتری تا کلاسهای درس
حالا ببینیم این مفهوم در اطراف ما چگونه خودش را نشان میدهد. احتمالاً خودت تجربه کردهای:
بازیهای ویدیویی: بهترین مثال برای چندحسی بودن هستند. وقتی در یک بازی مسابقهای رانندگی میکنی، تصویر جاده را میبینی، صدای موتور و سایش ترمز را میشنوی و با لرزش دستهکنترل (یا گیمپد) برخورد با موانع را حس میکنی. این هماهنگی باعث میشود غرق در بازی شوی.
فیلم و سینما: سینماهای 4D این مفهوم را به اوج میرسانند. در صحنهٔ تعقیب و گریز، نه تنها تصویر و صدای مهیج را میبینید و میشنوید، بلکه صندلی شما تکان میخورد (لامسه) و حتی بوی باران یا دود پخش میشود (بویایی).
تبلیغات و خرید اینترنتی: وبسایتهای فروشگاهی هوشمند سعی میکنند با ویدیوهای با کیفیت از محصول (بینایی)، توصیف صوتی ویژگیها (شنوایی) و امکان زوم روی بافت پارچه (شبیهسازی لامسه) حس لمس کردن کالا را به شما منتقل کنند تا بیشتر ترغیب به خرید شوید.
آموزش و یادگیری: کتابهای درسی قدیمی اغلب تکحسی (بینایی) بودند. اما امروزه نرمافزارهای آموزشی با ترکیب انیمیشن (بینایی)، توضیح شفاهی (شنوایی) و امکان تعامل با ماوس یا تاچاسکرین (لامسه) مفاهیم سخت را آسانتر میکنند. فکر کن برای یادگیری ساختار قلب، یک مدل سهبعدی تعاملی داشته باشی که با کلیک روی هر قسمت نام و عملکردش را میگوید.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: بله، همیشه خوب نیست. اگر ترکیب حواس بهدرستی انجام نشود، نتیجه معکوس میدهد. مثلاً اگر در یک فیلم آموزشی، موسیقی پسزمینه خیلی بلند و نامربوط باشد، حواس بیننده از مفهوم اصلی پرت میشود. یا در یک بازی، لرزش بیش از حد دستهکنترل میتواند خستهکننده باشد. اصل کلیدی، هماهنگی و تناسب است، نه انباشتن بیرویهٔ محرکهای حسی.
پاسخ: خیر، لزوماً نه. یک معلم در کلاس با استفاده از تابلو (بینایی)، توضیح شفاهی (شنوایی) و دادن یک نمونهٔ فیزیکی مثل یک سنگ آتشفشانی به دست دانشآموزان (لامسه) یک تجربهٔ چندحسی ساده اما مؤثر ایجاد میکند. حتی یک پست اینستاگرامی خوب که ترکیبی از یک عکس گیرا، یک موسیقی مناسب و یک متن کوتاه است نیز تا حدی چندحسی محسوب میشود.
پاسخ: واقعیت مجازی یک فناوری پیشرفته برای دستیابی به غنیترین حالت چندحسی بودن است. هدف VR ایجاد احساس حضور کامل در یک محیط مصنوعی است و برای این کار از همهٔ حواس (به ویژه بینایی سهبعدی، شنوایی سهبعدی و لامسه) نهایت استفاده را میبرد. بنابراین، چندحسی بودن یک مفهوم و هدف است و VR یکی از قدرتمندترین ابزارها برای رسیدن به آن هدف.
پاورقی
1چندحسی (Multisensory): به پردازش همزمان اطلاعات از دو یا چند حس متفاوت اشاره دارد.
2بینایی (Vision): حس دیدن.
3شنوایی (Audition): حس شنیدن.
4لامسه (Haptics/Tactile): حس لمس کردن، فشار و لرزش. در فناوری اغلب به بازخورد لمسی (Haptic Feedback) گفته میشود.
5بویایی (Olfaction): حس بویایی.
6چشایی (Gustation): حس چشایی.
