امپراتوریهای رسانهای: شبکههای قدرتمند تحت یک فرمانده
امپراتوری رسانهای دقیقاً چیست؟
تصور کن در یک شهر، یک نفر صاحب روزنامه اصلی شهر، ایستگاه رادیویی محبوب، کانال تلویزیونی خبری و سایت خبری پرطرفدار اینترنتی باشد. این مجموعه، یک امپراتوری رسانهای کوچک در آن شهر محسوب میشود. در سطح جهانی، شرکتهای بزرگی وجود دارند که دهها شبکهی تلویزیونی، استودیوی فیلمسازی، انتشارات کتاب و مجله و پلتفرمهای آنلاین را در اختیار دارند. این شرکتها با ادغام و خریداری رسانههای مختلف، قدرت عظیمی در تولید و پخش محتوا پیدا میکنند.
| نوع رسانه | نمونههای شناخته شده | وظیفه اصلی در امپراتوری |
|---|---|---|
| رسانههای دیداری-شنیداری | شبکههای تلویزیونی، استودیوهای فیلمسازی | جذب مخاطب انبوه و تأثیرگذاری تصویری |
| رسانههای مکتوب و آنلاین | روزنامهها، مجلات، سایتهای خبری | ارائه تحلیل عمیق و خبر فوری |
| پلتفرمهای دیجیتال | شبکههای اجتماعی، سرویسهای پخش ویدیو | تعامل مستقیم با کاربر و انتشار سریع |
| رسانههای تخصصی | شبکههای ورزشی، کانالهای مستند | جذب مخاطب خاص و تبلیغات هدفمند |
چگونه امپراتوریهای رسانهای تشکیل میشوند؟
تشکیل این امپراتوریها معمولاً از یک رسانهی موفق شروع میشود. مثلاً صاحب یک روزنامه پرفروش، با درآمد حاصل از آن، یک ایستگاه رادیویی میخرد. سپس با ترکیب درآمدهای تبلیغاتی این دو، به سراغ خرید یک کانال تلویزیونی محلی میرود. این روند، ادغام2 افقی نامیده میشود، یعنی خرید چندین کسبوکار مشابه (همه در حوزهی رسانه). گاهی نیز یک شرکت، رسانههای مختلفی در مراحل تولید و پخش یک محصول را خریداری میکند. مثلاً شرکتی که یک استودیوی فیلمسازی، شبکهی پخش تلویزیونی و سرویس پخش آنلاین را با هم دارد. به این مدل، ادغام عمودی میگویند. این فرآیندها با استفاده از منابع مالی کلان انجام میشود و در نهایت به تمرکز بازار در دست چند بازیگر اصلی منجر میگردد.
امپراتوری رسانهای در زندگی روزمره ما
بیایید یک مثال ساده از محیط مدرسه بزنیم: فرض کنید انجمن مدرسه تنها یک روزنامهی دیواری، یک کانال اطلاعرسانی در شبکهی اجتماعی و سیستم بلندگوی مدرسه را کنترل کند. اگر مسئولان این انجمن فقط نظرات خودشان را در همهی این کانالها پخش کنند، دانشآموزان فقط یک دیدگاه را میشنوند. در دنیای واقعی، وقتی شما اخبار یک رویداد ورزشی را همزمان از یک شبکهی تلویزیونی خاص، سایت ورزشی آن و صفحات اجتماعی مربوطه پیگیری میکنید، در حال مصرف محتوای یک امپراتوری رسانهای هستید. یا وقتی یک بازی ویدیویی محبوب، انیمه3ی خود را از شبکهای خاص پخش میکند و اخبارش در مجلهای وابسته چاپ میشود.
مثال دیگر، تبلیغات است. اگر شرکت «الف» صاحب چندین شبکهی تلویزیونی باشد، طبیعی است که محصولات خودش یا شرکتهای همپیمانش را بیشتر و بهتر معرفی کند و از نمایش محصولات رقیب خودداری کند یا آنها را در ساعات کمبیننده پخش کند. این موضوع میتواند بر انتخابهای ما هنگام خرید تأثیر بگذارد.
نور و سایه: مزایا و معایب
مانند هر پدیدهی اقتصادی-اجتماعی دیگر، امپراتوریهای رسانهای نیز وجوه مثبت و منفی دارند که درک آنها مهم است.
| مزایا (نور) | معایب (سایه) |
|---|---|
| صرفهجویی در مقیاس: تولید یک برنامه یا گزارش خبری با کیفیت بالا هزینهی زیادی دارد. یک امپراتوری میتواند آن را یک بار تولید و در چندین شبکهی خود پخش کند، در نتیجه هزینهی سرانه4 کاهش مییابد. | کاهش تنوع دیدگاهها: خطر بزرگ این است که تنها یک روایت یا دیدگاه خاص در رسانههای مختلف تکرار شود و صدای رسانههای مستقل کوچک خفه گردد. |
| دسترسی آسان و یکپارچه: مخاطب میتواند از یک برند رسانهای، هم اخبار متنی، هم ویدیو و هم تحلیل تخصصی دریافت کند (مثل یک سوپرمارکت بزرگ رسانهای). | تمرکز قدرت و نفوذ: مالک میتواند برای منافع شخصی، سیاسی یا تجاری خود، افکار عمومی را جهتدهی کند یا از خبری مهم چشمپوشی نماید. |
| امنیت شغلی و سرمایهگذاری: با پشتوانهی مالی قوی، میتوان در فناوریهای جدید (مثل گرافیک پیشرفته) سرمایهگذاری کرد و برای کارکنان ثبات بیشتری ایجاد نمود. | تبعیض در تبلیغات: ممکن است به کسبوکارهای رقیب یا گروههای اجتماعی خاصی اجازهی تبلیغات داده نشود و رقابت ناعادلانه ایجاد شود. |
ما در مقابله با پیامهای واحد چه کنیم؟
شناخت وجود امپراتوریهای رسانهای اولین قدم برای یک مصرف کننده هوشمند خبر و محتواست. برای حفظ استقلال فکری میتوانیم:
۱. تنوع در منابع اخبار یک موضوع را از رسانههای مختلف با مالکان متفاوت پیگیری کنیم. مثلاً یک خبر را هم از یک سایت خبری و هم از یک شبکهی رادیویی مستقل چک کنیم.
۲. توجه به مالکیت دربارهی مالک و سهامداران اصلی رسانههای پرطرفدار کنجکاو باشیم. این اطلاعات اغلب در بخش «درباره ما» سایتها وجود دارد.
۳. پرسشگری از خود بپرسیم: «چرا این خبر به این شکل پوشش داده شد؟»، «آیا منبع دیگری نظر مخالفی دارد؟». این کار سواد رسانهای5 ما را افزایش میدهد.
۴. حمایت از رسانههای مستقل گاهی رسانههای کوچکتر و مستقل میتوانند گزارشهای متفاوت و مهمی ارائه دهند.
پرسشهای مهم و پاسخهای کوتاه
پاسخ: خیر. بزرگی یک رسانه به معنای تعلق آن به یک امپراتوری نیست. نکتهی کلیدی مالکیت مشترک است. ممکن است دو شبکهی بزرگ رقیب، متعلق به دو شرکت کاملاً جداگانه باشند. امپراتوری وقتی شکل میگیرد که یک شرکت یا فرد، چندین رسانهی بزرگ و متنوع را مالک باشد.
پاسخ: نه لزوماً. همانطور که در جدول مزایا و معایب دیدیم، این ساختار میتواند مزایای اقتصادی و دسترسی بهتری برای مخاطب ایجاد کند. مشکل اصلی زمانی است که این قدرت متمرکز، برای تحریف واقعیت، حذف صداهای مخالف یا ایجاد انحصار در بازار اطلاعرسانی استفاده شود. تعادل و نظارت بر عملکرد آنها کلیدی است.
پاسخ: در بسیاری از کشورها، قوانین ضد انحصار وجود دارد که مانع از کنترل بیش از حد بازار توسط یک یا چند شرکت میشود. نهادهای نظارتی میتوانند جلوی خریدهای بسیار بزرگ یک شرکت رسانهای را بگیرند یا برای شفافیت، مالکیت رسانهها را اعلام کنند. اما کارایی این قوانین در کشورهای مختلف، متفاوت است.
پاورقی
1امپراتوری رسانهای (Media Empire): شبکهای گسترده از شرکتهای رسانهای که تحت کنترل یک نهاد واحد (فرد، خانواده یا شرکت مادر) هستند.
2ادغام (Merger): ترکیب دو یا چند شرکت برای تشکیل یک شرکت جدید. ادغام افقی بین شرکتهای رقیب در یک صنعت و ادغام عمودی بین شرکتهایی که در مراحل مختلف زنجیرهی تولید یک کالا یا خدمت فعالیت میکنند.
3انیمه (Anime): سبکی از انیمیشن که خاستگاه آن ژاپن است و در سراسر جهان محبوبیت دارد.
4هزینه سرانه (Per Capita Cost): هزینهی متوسط برای هر واحد (مثلاً هر بیننده یا هر نسخه).
5سواد رسانهای (Media Literacy): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ایجاد محتوا در اشکال مختلف رسانهای. به زبان ساده، مهارت فهم درست پیامهای رسانهها.
