تصمیمگیرنده اصلی: چه کسانی جهت پیام رسانهای را تعیین میکنند؟
تصمیمگیری در رسانه: یک فرآیند چند مرحلهای
وقتی خبری را در تلویزیون میبینید یا در شبکههای اجتماعی میخوانید، شاید فکر کنید این خبر بهصورت خودکار و مستقیم از محل رویداد به دست شما رسیده است. اما واقعیت چیز دیگری است. هر خبر قبل از اینکه به شما برسد، از دروازههای متعددی عبور میکند و افراد و نهادهای مختلفی دربارهٔ انتشار یا عدم انتشار آن، تأکید بر جنبههای خاص آن و حتی کلماتی که برای توصیفش بهکار میرود، تصمیم میگیرند. این فرآیند را میتوان به یک کارخانهٔ تولید محتوا تشبیه کرد که مواد اولیه (رویدادها) در آن وارد میشوند و پس از پردازش و بستهبندی (خبرنگاری و ویرایش)، محصول نهایی (خبر) به دست مصرفکننده (مخاطب) میرسد.
سه مفهوم اصلی به ما کمک میکنند این فرآیند را درک کنیم:
| مفهوم | توضیح | مثال ساده |
|---|---|---|
| دروازهبانی خبر[1] | تصمیم دربارهٔ اینکه کدام رویدادها یا اطلاعات ارزش خبری دارند و باید منتشر شوند. | سردبیر یک روزنامه از بین دهها گزارش دریافتی، فقط سه گزارش را برای چاپ در صفحهٔ اول انتخاب میکند. |
| برجستهسازی[2] | تعیین اینکه مردم بیشتر دربارهٔ چه چیزی فکر کنند یا صحبت کنند. | وقتی تمام شبکههای خبری هفتهها دربارهٔ سیل گزارش میدهند، این موضوع در گپوگفتهای روزمره مردم هم برجسته میشود. |
| چارچوبسازی[6] | تصمیم دربارهٔ چگونگی روایت یک خبر و زاویهای که از آن ارائه میشود. | گزارش یک تظاهرات میتواند با چارچوب «مطالبهٔ حقوق قانونی» یا «اخلال در نظم عمومی» ارائه شود. |
نقشآفرینان کلیدی: از اتاق خبر تا صفحهٔ شما
حالا که با فرآیند آشنا شدیم، بیایید ببینیم این تصمیمها در عمل توسط چه کسانی گرفته میشوند. تصمیمگیرندهٔ اصلی یک نفر نیست، بلکه شبکهای از افراد و نهادها با انگیزههای مختلف است.
| تصمیمگیرنده | نقش و نفوذ | نمونه اثرگذاری |
|---|---|---|
| سردبیران و خبرنگاران | اینها دروازهبانان اصلی محتوا هستند. آنها بر اساس ارزشهای حرفهای، دانش تخصصی و گاه علایق شخصی، انتخاب و چارچوبسازی میکنند. | یک خبرنگار ورزشی تصمیم میگیرد به جای نتیجهٔ بازی، بر روحیهٔ تیم بازنده پس از باخت تمرکز کند. |
| مالکان و بنگاههای رسانهای | مالکان بزرگ رسانه میتوانند خطمشی کلی، جهتگیری سیاسی و اولویتهای پوشش خبری را در تمام زیرمجموعههای خود تعیین کنند. | یک کنگلومرای رسانهای که مالک چند شبکهٔ خبری و روزنامه است، ممکن است همه را ملزم کند از یک نامزد سیاسی خاص حمایت کنند. |
| مخاطبان و سلیقهٔ عمومی | رسانهها برای بقا نیاز به جذب مخاطب دارند. بنابراین، اخبار و نحوهٔ ارائهٔ آنها اغلب با سلیقه و انتظارات مخاطب هماهنگ میشود. | افزایش پوشش خبری مسابقات استعدادیابی به دلیل استقبال زیاد و نرخ بینندهٔ بالا. |
| منابع خبری و تبلیغدهندگان | رسانهها برای دسترسی به اطلاعات به منابع (مثلاً مقامات) و برای درآمد به تبلیغدهندگان وابستهاند. این وابستگی میتواند بر انتخاب و چارچوب اخبار تأثیر بگذارد. | یک روزنامه ممکن است از انتقاد شدید از یک شرکت بزرگ خودداری کند، زیرا آن شرکت یکی از تبلیغدهندگان اصلی آن است. |
تصمیمگیری در عمل: تحلیل یک خبر از نیمهتمام تا تمامشده
برای درک بهتر، بیایید یک نمونهٔ فرضی از رخدادی در مدرسه را با هم مرور کنیم و ببینیم چطور یک تصمیمگیرندهٔ اصلی در هر مرحله میتواند جهت خبر را تغییر دهد.
رویداد اولیه: در یک مدرسه، دانشآموزان کلاس دهم به دلیل نبود امکانات گرمایشی مناسب در روزهای سرد، با ارائهٔ یک نامهٔ محترمانه به مدیریت، درخواست رسیدگی فوری کردهاند.
| مراحل پردازش خبر | اقدام تصمیمگیرنده | خروجی نهایی و جهت پیام |
|---|---|---|
| ۱. دروازهبانی | خبرنگار محلی با شنیدن این موضوع، تصمیم میگیرد آن را پیگیری کند زیرا به مسائل آموزشی و مردمی مرتبط است. | خبر از فیلتر اول عبور میکند و برای تهیهٔ گزارش انتخاب میشود. |
| ۲. جمعآوری و چارچوبسازی | خبرنگار با انتخاب مصاحبهشوندگان و تأکید بر بخشهایی از صحبتها، چارچوب خبر را میسازد. مثلاً فقط با دانشآموزان مصاحبه میکند یا توضیحات مدیریت را هم میپرسد. |
چارچوب الف: «پیگیری مطالبهٔ قانونی دانشآموزان از مسؤولان» چارچوب ب: «بروز نارضایتی و بینظمی در یک مدرسه» |
| ۳. ویرایش و برجستهسازی | سردبیر با توجه به خطمشی رسانه، تیتر را انتخاب و تصمیم میگیرد گزارش را در کدام بخش خبر (شاخص، میانی، پایانی) و با چه عکسی پخش کند. |
تیتر A: «فعالیت مدنی نوجوانان برای احقاق حق» (برجسته در ابتدای خبر) تیتر B: «اعتراض چند دانشآموز به مدیر مدرسه» (اخبار کوتاه در بخش پایانی) |
| ۴. انتشار و بازخورد | الگوریتم شبکهٔ اجتماعی یا انتخاب سردبیر سایت، تعیین میکند این خبر به چه کسانی و با چه اولویتی نشان داده شود. واکنش کاربران (لایک، کامنت، اشتراک) نیز بر تداوم پوشش آن تأثیر میگذارد. | خبر در صفحهٔ اصلی سایت قرار میگیرد و بازخورد گسترده میگیرد، یا در بخش حوادث محلی گم میشود. |
تاثیر فناوریهای جدید: آیا هوش مصنوعی تصمیمگیرندهٔ جدید است؟
امروزه نقش فناوری در تعیین جهت پیام رسانهای روزبهروز پررنگتر میشود. ظهور هوش مصنوعی[1] و الگوریتمهای شبکههای اجتماعی، تصمیمگیرندگان جدیدی را به این صحنه اضافه کردهاند.
- الگوریتمها بهعنوان دروازهبان: در فیسبوک، توییتر یا اینستاگرام، این یک الگوریتم کامپیوتری است که تصمیم میگیرد کدام پستهای خبری را ابتدا در صفحهٔ شما نشان دهد. این الگوریتمها بر اساس تعاملات گذشتهٔ شما (لایک، اشتراک، زمان مطالعه) عمل میکنند و میتوانند شما را در یک «حباب اطلاعاتی» قرار دهند، جایی که فقط اخبار همسو با علایق قبلیتان را میبینید.
- هوش مصنوعی و تولید محتوا: امروزه از هوش مصنوعی میتوان برای نوشتن گزارشهای خبری اولیه (مثلاً گزارشهای ورزشی یا بورسی) استفاده کرد. در اینجا، برنامهنویسانی که این ابزارها را طراحی و آموزش میدهند، بهصورت غیرمستقیم در تعیین چارچوب و لحن خبرها نقش دارند.
با این حال، بسیاری از صاحبنظران معتقدند این فناوریها در نهایت ابزاری در دست همان تصمیمگیرندگان انسانی (مالکان پلتفرمها، مهندسان) هستند و ارزش خبرنگاری انسانی — مانند قضاوت، بافتبخشی و مسئولیتپذیری — همچنان بیبدیل است.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
- کدام رسانه را دنبال کنید (تنوع در منابع خبری).
- به کدام اخبار توجه و واکنش نشان دهید (تعیین اولویت عمومی).
- آیا دربارهٔ یک خبر پژوهش بیشتر میکنید یا آن را بدون بررسی میپذیرید.
پاورقی
[1]دروازهبانی خبر (Gatekeeping Theory): نظریهای که توضیح میدهد چگونه افراد یا نهادها در رسانه با انتخاب و حذف اطلاعات، جریان خبر را کنترل میکنند.
[2]نظریهٔ برجستهسازی (Agenda-Setting Theory): نظریهای که بیان میدارد رسانهها با میزان پوشش و اهمیتدهی به موضوعات مختلف، تعیین میکنند مخاطبان دربارهٔ چه چیزی فکر کنند، نه اینکه چگونه فکر کنند.
[3]چارچوبسازی (Framing): فرآیندی که طی آن رسانه با انتخاب برخی جنبههای یک واقعیت و برجسته کردن آنها، یک «چارچوب» تفسیری خاص برای درک ماجرا به مخاطب ارائه میدهد.
[4]کنگلومرا (Conglomerate): یک شرکت یا گروه بزرگ اقتصادی که مالکیت چندین شرکت فعال در حوزههای مختلف (مثلاً چند شبکهٔ تلویزیونی، روزنامه و سایت خبری) را در اختیار دارد.
