مزایده: وقتی قیمت را خریداران تعیین میکنند
مزایده چیست و چگونه کار میکند؟
تصور کنید در یک فروشگاه معمولی هستید. قیمت هر کالا روی آن چسبانده شده است و شما یا میخرید یا نمیخرید. حالا یک صحنهٔ کاملاً متفاوت را مجسم کنید: یک سالن پر از جمعیت، یک تابلو نقاشی زیبا روی صحنه و یک حراجی1 با صدای بلند اعلام میکند: «چه کسی پیشنهاد ۱۰۰ هزار تومان را میدهد؟» بعد نفراتی دست بلند میکنند و پیشنهادهای بالاتر میدهند: ۱۱۰ هزار، ۱۲۰ هزار و ... تا جایی که دیگر کسی پیشنهاد بالاتری ندهد. این مزایده است. در این روش، فروشنده (یا حراجگذار) کالا را میگذارد و خریداران برای به دست آوردن آن با یکدیگر رقابت میکنند و قیمت را تا جایی که حاضرند بپردازند، بالا میبرند. نهایتاً کالا به بالاترین پیشنهاددهنده فروخته میشود.
این فرآیند بر چند اصل ساده استوار است:
- شفافیت: معمولاً همه پیشنهادها به صورت عمومی اعلام میشوند.
- رقابت: خریداران برای کسب مالکیت کالا با هم رقابت میکنند.
- تعیین قیمت توسط بازار: قیمت نهایی، نشاندهندهی بالاترین ارزشی است که یک خریدار در آن لحظه برای آن کالا قائل است.
انواع اصلی مزایده: از انگلیسی تا هلندی
مزایده فقط یک شکل ندارد. بسته به قوانین پیشنهاد دادن و تعیین قیمت، انواع مختلفی دارد که معروفترین آنها در جدول زیر معرفی شدهاند:
| نوع مزایده | شیوه کار | مثال ملموس | نکته کلیدی |
|---|---|---|---|
| مزایده انگلیسی (صعودی) | حراجی با یک قیمت شروع پایین، پیشنهادها را میخواند و خریداران به تدریج قیمت را بالا میبرند. | حراج آثار هنری در خانههای حراج معروف مثل ساتبیز یا فروش خودروهای دستدوم. | رایجترین نوع. هیجان و رقابت آشکار. |
| مزایده هلندی (نزولی) | حراجی با یک قیمت شروع بسیار بالا شروع میکند و به تدریج قیمت را پایین میآورد تا اولین خریداری که قبول کند، کالا را بخرد. | فروش گل در بازارهای گل هلند (آلسمر2) یا فروش سریع میوهها و ماهیهای فاسدشدنی. | سرعت بالای فروش. خریدار باید سریع تصمیم بگیرد. |
| مزایده پاکنامهای (مُهرهای) | هر خریدار پیشنهاد خود را روی یک برگه مینویسد و در پاکت مهر و موم شده تحویل میدهد. بالاترین پیشنهاد برنده میشود. | فروش املاک و مستغلات، مناقصههای پروژههای دولتی و شرکتی. | پیشنهادها محرمانه است. فقط یک بار فرصت پیشنهاد دادن وجود دارد. |
| مزایده اینترنتی (آنلاین) | مزایده به صورت برخط انجام میشود. خریداران در زمان مشخصی میتوانند پیشنهاد خود را وارد کنند. | سایتهایی مثل ایبی (eBay) یا دیجیکالا (بخش حراج). | دسترسی جهانی. امکان تعیین حداکثر پیشنهاد خودکار. |
مزایده در زندگی روزمره و اقتصاد کلان
شاید فکر کنید مزایده فقط مربوط به آثار هنری گرانقیمت است. اما نمونههای زیادی از کاربرد آن در اطراف ما وجود دارد:
- فروش آنلاین: بسیاری از سایتهای خرید و فروش کالاهای دستدوم یا نایاب، بخش مزایده دارند. کاربران میتوانند برای یک کالا پیشنهاد بدهند و در زمان مشخص، بالاترین پیشنهاد برنده میشود.
- فروش املاک: در برخی کشورها، خانهها و زمینها از طریق مزایده عمومی فروخته میشوند. علاقهمندان در یک مکان جمع میشوند و با بالا بردن پلاکارد خود، قیمت را افزایش میدهند.
- مناقصههای دولتی: وقتی شهرداری یا یک وزارتخانه میخواهد یک پروژه بزرگ مثل ساختن پل را به یک شرکت بسپارد، از روش مناقصه (که شکلی از مزایده پاکنامهای است) استفاده میکند. شرکتهای مختلف پیشنهاد قیمت و طرح خود را میدهند و معمولاً کمترین پیشنهاد قیمت (با در نظر گرفتن کیفیت) برنده میشود. این کار برای صرفهجویی در هزینههای عمومی است.
- تخصیص فرکانس: دولتها برای اپراتورهای تلفن همراه یا شبکههای تلویزیونی، فرکانسهای رادیویی را میفروشند. از آنجایی که این فرکانسها محدود و ارزشمند هستند، اغلب از طریق مزایده به بالاترین پیشنهاددهنده واگذار میشوند.
از دید اقتصاد کلان، مزایده یک مکانیسم کارآمد برای کشف قیمت است. یعنی به پیدا کردن قیمتی کمک میکند که هم خریدار و هم فروشنده با آن موافقند و منابع به دست کسی میرسد که بیشترین ارزش را برای آن قائل است. این فرآیند را میتوان با یک فرمول ساده نشان داد:
$ P_{final} = \max(P_1, P_2, P_3, ..., P_n) $
یعنی قیمت نهایی برابر است با بیشترین پیشنهاد دریافتی از بین تمام خریداران.
حراجی آنلاین: یک آزمایشگاه بزرگ اقتصادی
ظهور اینترنت، مزایده را به خانههای همه مردم آورده است. در یک سایت حراج آنلاین، شما میتوانید برای یک کارت پستالی قدیمی یا یک کنسول بازی پیشنهاد بدهید. سیستم این سایتها اغلب از نوع مزایده انگلیسی با پایان زماندار است. یعنی یک مهلت نهایی وجود دارد و اگر در ثانیههای پایانی کسی پیشنهاد بالاتری بدهد، زمان به طور خودکار کمی تمدید میشود تا رقابت منصفانه باشد. این فضا یک آزمایشگاه جالب برای مشاهده رفتار خریداران است: بعضی افراد دچار «تب مزایده» میشوند و بیش از ارزش واقعی کالا پیشنهاد میدهند، فقط به این دلیل که میخواهند برنده رقابت باشند! این پدیده در اقتصاد، «نفرین برنده»3 نامیده میشود.
سوالات متداول و اشتباهات رایج
پاورقی
1 حراجی (Auctioneer): فرد یا نهادی که فرآیند مزایده را مدیریت و هدایت میکند.
2 آلسمر (Aalsmeer): نام شهری در هلند که بزرگترین بازار حراج گل جهان در آن قرار دارد.
3 نفرین برنده (Winner’s Curse): پدیدهای که در آن برنده یک مزایده (به ویژه پاکنامهای) به دلیل تخمین بیش از حد ارزش کالا، مبلغی بیش از ارزش واقعی آن میپردازد و در نهایت متضرر میشود.
