چندمعنایی پیام: چرا یک جمله را همه یکجور نمیفهمند؟
پیام چیست و چگونه منتقل میشود؟
قبل از اینکه به چندمعنایی بپردازیم، باید ببینیم اساساً پیام۱ چیست. در سادهترین تعریف، پیام مجموعهای از اطلاعات (کلامی یا غیرکلامی) است که از یک فرستنده به یک گیرنده ارسال میشود تا در او تأثیر بگذارد یا حالت او را تغییر دهد. این فرآیند، همان ارتباط۲ است.
مدل ساده ارتباط معمولاً شامل این اجزاست:
| عنصر | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| فرستنده | منبع یا آغازگر پیام | معلمی که تکلیف را روی تخته مینویسد. |
| پیام | خود اطلاعات رمزگذاری شده | متن نوشته شده روی تخته: «تا فردا تمرین صفحه ۵ را انجام دهید.» |
| کانال | وسیله یا مجرای انتقال | تخته سیاه و نوشته با گچ. |
| گیرنده | شخصی که پیام را دریافت و رمزگشایی میکند | شما و همکلاسیهایتان که متن روی تخته را میخوانید. |
ایده آل این است که معنی دریافتی توسط گیرنده، دقیقاً همان باشد که فرستنده در نظر داشت. اما در دنیای واقعی، همیشه اینگونه نیست و چندمعنایی۳ اتفاق میافتد.
چرا یک پیام، معانی مختلفی پیدا میکند؟ (عوامل چندمعنایی)
درک متفاوت از یک پیام، تصادفی نیست. عوامل مشخصی دست به دست هم میدهند تا برداشتها متفاوت شوند. این عوامل را میتوان در چند دسته کلی جای داد:
۱. عوامل مربوط به خود پیام:
- ابهام ذاتی کلمات: بعضی کلمات به خودی خود چندمعنا هستند. مثلاً کلمه «باران» هم میتواند اشاره به یک پدیده طبیعی داشته باشد و هم در ادبیات نماد غم و اندوه باشد.
- جملهبندی مبهم: جملاتی که ساختار روشنی ندارند. مثال: «من با دوستم با ماشین پدرش به مدرسه رفتم.» آیا من با دوستم رفتم؟ یا من با ماشین پدرش رفتم؟ اینجا ابهام در اشاره ضمیر وجود دارد.
- نبود زمینه۴ کافی: وقتی پیام بدون اطلاعات لازم ارسال میشود. اگر معلم فقط بگوید «آن را بیاورید»، دانشآموز نمیداند منظور کتاب است، دفتر است یا کیف.
۲. عوامل مربوط به گیرنده (مخاطب):
- پیشزمینه و تجربیات شخصی: مهمترین عامل است. تفسیر ما از جهان، بر اساس خاطرات، دانش و فرهنگ ما شکل میگیرد. اگر به کسی که عاشق سگ است بگویید «سگ»، او تصویر یک حیوان وفادار و دوستداشتنی را میبیند. اما کسی که از سگ میترسد، ممکن است احساس ناامنی کند.
- شرایط روحی و احساسی: وقتی خوشحال هستیم، یک پیام ممکن است خنثی یا مثبت تفسیر شود. همان پیام در روزی که ناراحت یا عصبانی هستیم، میتواند به شکل تهدید یا توهین برداشت شود. به پیامک «باید صحبت کنیم» در موقعیتهای مختلف فکر کنید!
- انتظارات و پیشفرضها: ما اغلب آنچه را که انتظار داریم بشنویم، میشنویم. اگر همیشه از دوستتان انتقاد شنیدهاید، حتی یک پیشنهاد ساده او نیز ممکن است به چشم انتقاد دیده شود.
۳. عوامل مربوط به زمینه و کانال ارتباطی:
- فرهنگ: یک علامت یا کلمه در فرهنگهای مختلف معانی متضادی دارد. به عنوان مثال، نشان دادن شست دست در برخی فرهنگها به معنای «عالی» و در برخی دیگر یک توهین است.
- کانال ارتباطی نامناسب: برخی پیامهای مهم و حساس که نیاز به توضیح دارند، اگر فقط از طریق یک پیامک کوتاه ارسال شوند، به راحتی بد فهمیده میشوند. لحن در متن نوشتاری، به ویژه در پیامکوتاه یا چت، به سادگی منتقل نمیشود و جای زیادی برای تفسیر باقی میگذارد.
چندمعنایی در عمل: از حیاط مدرسه تا فضای مجازی
بیایید این عوامل را در موقعیتهای واقعی که ممکن است برای شما آشنا باشد، بررسی کنیم:
| موقعیت | پیام ارسالی | تفسیرهای ممکن | عامل چندمعنایی |
|---|---|---|---|
| گفتوگوی دو همکلاسی پس از امتحان | «امتحان که آسون بود!» |
تفسیر منفی: دارد مسخره میکند یا از من بهتر است. تفسیر خنثی/مثبت: فقط نظر شخصی خودش را میگوید. |
شرایط روحی گیرنده (استرس پس از امتحان)، نوع رابطه دو نفر، لحن گفتار. |
| دستور معلم در کلاس | «لطفاً مرتب باشید.» | منظور مرتب کردن میز است؟ منظور آرام نشستن است؟ منظور نظم در تکالیف است؟ | پیام کلی و بدون جزئیات (نبود زمینه کافی). |
| پیامک از طرف مدیر مدرسه برای والدین | «با توجه به شرایط، فردا تشکیل کلاس با اختیار خود اولیاء است.» |
تفسیر اول: کلاس تعطیل است، نیایید. تفسیر دوم: کلاس برقرار است، آمدن اختیاری است. |
جملهبندی مبهم. استفاده از کلمه «اختیار» به جای «تصمیم» یا «تشخیص». |
مکاتبات رسمی و اهمیت شفافیت: در نامههای اداری و رسمی که نتیجه آنها میتواند مهم باشد (مثل درخواستها، گزارشها)، چندمعنایی یک آفت بزرگ محسوب میشود. به همین دلیل است که برای نوشتن این نامهها قواعد دقیقی وجود دارد: داشتن موضوع روشن، استفاده از جملات کوتاه و صریح، پرهیز از کلمات احساسی و مبهم، و ذکر جزییات لازم (مثل تاریخ دقیق، شماره، مشخصات). هدف این است که حداقل فضای ممکن برای تفسیرهای متفاوت باقی بماند.
چگونه پیامهای شفافتری بفرستیم؟ (راهکارهای عملی)
با آگاهی از عوامل چندمعنایی، میتوانیم نقش یک فرستنده مسئول را بهتر بازی کنیم. این راهکارها نه فقط برای انشا، بلکه برای همه ارتباطات شما مفید است:
- مخاطب خود را بشناسید: قبل از صحبت یا نوشتن، لحظهای فکر کنید که طرف مقابل شما چه کسی است؟ چه پیشزمینهای دارد؟ با این حال ممکن است پیام من چگونه برداشت شود؟
- زمینه و اطلاعات کافی بدهید: به جای جملههای کلی، جزئیات لازم را اضافه کنید. مثلاً: «لطفاً میز تحریر خود را با قرار دادن کتابها در قفسه، مرتب کنید.»
- از کلمات ساده و مشخص استفاده کنید: تا جایی که ممکن است از کلمات چندپهلو و اصطلاحات خاص پرهیز کنید. مثلاً به جای «در اسرع وقت»، بنویسید «تا پایان وقت اداری فردا».
- کانال مناسب را انتخاب کنید: برای موضوعات مهم و پیچیده، یک تماس تلفنی یا گفتوگوی حضوری که در آن لحن صدایتان مشخص است، بسیار بهتر از یک پیام متنی کوتاه است.
- بازخورد بگیرید: مطمئن شوید پیام شما درست فهمیده شده. میتوانید با پرسشی مانند «خوب، متوجه شدی که باید چه کاری انجام بدی؟» یا «نظرت در این مورد چیه؟» این کار را انجام دهید.
- در نوشتههای رسمی، قواعد را رعایت کنید: مانند نامهنویسی اداری، همیشه برای پیامهای مهم درسی یا گروهی، موضوع بنویسید، تاریخ بگذارید و قبل از ارسال، یکبار از نظر ابهام متن را بخوانید.
سوالات متداول درباره چندمعنایی
پاورقی
۱پیام (Message): مجموعه دادههای ساختاریافتهای که از فرستنده به گیرنده ارسال میشود.
۲ارتباط (Communication): فراگرد انتقال پیام از سوی فرستنده به گیرنده، به شرط ایجاد مشابهت معنی.
۳چندمعنایی (Polysemy / Ambiguity): قابلیت یک نشانه زبانی (مانند یک کلمه یا جمله) برای داشتن بیش از یک معنی.
۴زمینه (Context): مجموعه شرایط و اطلاعات پیرامونی که به درک صحیح یک پیام کمک میکنند.
