زاویه دید رسانهای: پنجرهای که جهان را میبینیم
زاویه دید چیست و چگونه کار میکند؟
فرض کنید با دوستتان در یک مهمانی دعوا کردهاید. فردای آن روز، هر کدام داستان ماجرا را برای یک دوست مشترک تعریف میکنید. خیلی احتمال دارد که هر دو، بخشهایی از حقیقت را برجسته کنید، بخشهایی را کمرنگ جلوه دهید و در نهایت، دو روایت متفاوت اما هر دو درست از یک اتفاق ارائه دهید. این دقیقاً کاری است که رسانهها انجام میدهند. آنها به دلیل محدودیت وقت، فضا و البته هدفگذاری، نمیتوانند همهچیز را نشان دهند. بنابراین، یک زاویه دید یا چارچوب انتخاب میکنند.
این چارچوب از سه عمل اصلی ساخته شده است:
| عنصر | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| انتخاب گزینشی | انتخاب چه چیزهایی را نشان دهیم و چه چیزهایی را حذف کنیم. | پوشش یک تظاهرات: یک شبکه فقط شعارهای تند را نشان میدهد (انتخاب) و شبکهٔ دیگر فقط صحبتهای مسالمتآمیز معترضان را (حذف). |
| برجستهسازی | تعیین اهمیت عناصر انتخابشده. چه چیزی تیتر اول شود؟ کدام تصویر بزرگتر باشد؟ | در گزارش تصادف: تأکید بر سرعت غیرمجاز راننده (برجستهسازی تقصیر فرد) در مقابل تأکید بر تاریکی و خرابی جاده (برجستهسازی تقصیر مسؤولان). |
| ارتباطدهی | قرار دادن رویداد در یک زمینه یا داستان بزرگتر. ارتباط دادن آن به ارزشها، ترسها یا امیدهای مخاطب. | گزارش افزایش قیمت نان: یک رسانه آن را به «سیاستهای اقتصادی نادرست» ربط میدهد و رسانهای دیگر به «تحریمهای بینالمللی». |
انواع رایج زاویه دید در رسانههای مختلف
زاویه دید رسانهای فقط در اخبار سیاسی نیست. شما هر روز با آن در ورزش، تبلیغات و شبکههای اجتماعی روبهرو میشوید. بیایید با هم چند نوع رایج را بررسی کنیم:
۱. گزارش ورزشی: یک بازی فوتبال را در نظر بگیرید. گزارشگر شبکهای که از تیم «الف» حمایت میکند، فقط خطاهای تیم «ب» را بزرگنمایی میکند و شانسهای از دسترفتهٔ تیم خود را «بدشانسی» مینامد. در حالی که گزارشگر طرفدار تیم «ب»، عکس این کار را انجام میدهد. هر دو یک بازی را گزارش میدهند، اما دو داستان کاملاً متفاوت میسازند.
۲. تبلیغات: یک تبلیغ خمیردندان جدید را ببینید. چارچوب آن «ترس از طرد شدن اجتماعی به دلیل بوی بد دهان» یا «امید به جذابتر شدن با لبخندی درخشان» است. تبلیغ، محصول را در این چارچوب قرار میدهد تا شما احساس نیاز کنید.
۳. شبکههای اجتماعی (اینفلوئنسرها): وقتی یک اینفلوئنسر سفر لوکس خود را نشان میدهد، در حال انتخاب گزینشی شدیدی است. او خستگی، مشکلات و هزینههای واقعی سفر را حذف و فقط لحظات زیبا و هیجان را برجسته میکند. این چارچوب، یک «واقعیت ایدهآل و دستنیافتنی» را به شما نشان میدهد.
چگونه در دام زاویه دید یکسان گیر نکنیم؟
حالا که میدانیم رسانهها چارچوببندی میکنند، باید یاد بگیریم که چگونه سواد رسانهای5 خود را افزایش دهیم و فقط از یک پنجره به دنیا نگاه نکنیم. این کار مانند حل یک معادله است که باید همهٔ متغیرها را دید:
$ \text{درک بهتر واقعیت} = \frac{\text{مطالعهٔ چند منبع مختلف}}{\text{پرسش سؤالهای کلیدی}} $
در عمل، این کار بسیار ساده است:
گام اول: همیشه بپرسید «چه چیزی گفته نشده؟» بعد از دیدن یک خبر یا گزارش، یک لحظه فکر کنید. چه اطلاعاتی ممکن است کم باشد؟ اگر گزارش در مورد پیشرفت علمی یک کشور است، آیا هزینهها یا عوارض جانبی آن هم گفته شده؟
گام دوم: منبع را عوض کنید. دربارهٔ یک موضوع خاص، حتماً گزارش دو یا سه رسانه با گرایشهای متفاوت را ببینید یا بخوانید. تفاوت تیترها و تصاویرشان به خودیخود، یک درس بزرگ دربارهٔ زاویه دید است.
گام سوم: به زبان و کلمات دقت کنید. کلمات بار احساسی قوی دارند. آیا در گزارش از واژههایی مانند «شهادت» استفاده شده یا «مرگ»؟ آیا معترضان، «اغتشاشگر»6 خوانده شدهاند یا «معترضان مسالمتآمیز»؟ این انتخاب کلمات، چارچوب ذهنی ایجاد میکند.
مثال: فرض کنید قیمت یک کالا ۱۰۰,۰۰۰ تومان شده است. یک رسانه مینویسد: «رشد۲۰٪ قیمت گوشت». رسانهای دیگر: «گرانی سرسامآور گوشت به ۱۰۰ هزار تومان». هر دو یک واقعیت عددی را میگویند، اما اولی چارچوب «طبیعی و روند رشد» و دومی چارچوب «بحران و فشار معیشتی» را ارائه میدهد.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: خیر. این یک اشتباه رایج است. زاویه دید به معنای دروغ گفتن نیست، بلکه به معنای گزینش و اولویتبندی بخشی از واقعیت است. مشکل وقتی پیش میآید که ما فکر کنیم آن بخش گزینششده، تمام واقعیت است. مانند این است که شما فقط پای چپ یک فیل را لمس کنید و ادعا کنید فیل شبیه یک ستون است.
پاسخ: تقریباً غیرممکن است. زیرا هر گزارشگری ناخودآگاه تحت تأثیر فرهنگ، آموزش و عقاید خود قرار دارد. هدف ما به عنوان مخاطب، حذف کامل این چارچوب نیست، بلکه آگاهی از وجود آن و تلاش برای دیدن تصویر بزرگتر از طریق منابع متنوع است. هدف، رسیدن به یک درک متعادل و چندوجهی است.
پاسخ: احساسات، سوخت موتور چارچوببندی هستند. رسانهها اغلب سعی میکنند با استفاده از موسیقی، تصاویر احساسبرانگیز یا کلمات خاص، مخاطب را در یک حالت احساسی (مانند ترس، همدردی، خشم یا غرور) قرار دهند. وقتی احساسات شما درگیر شد، منطق و پرسشگری کمرنگ میشود و پذیرش چارچوب ارائهشده راحتتر میشود. یک مخاطب هوشیار، بین «احساس کردن» و «فکر کردن» تعادل برقرار میکند.
پاورقی
1زاویه دید رسانهای (Media Framing): چارچوبی که رسانه از طریق آن اخبار و رویدادها را انتخاب، برجستهسازی و ارائه میکند تا معنای خاصی را به مخاطب منتقل کند.
2واقعیت (Reality): مجموعهٔ کامل رویدادها، حقایق و شرایط عینی که اتفاق میافتد. رسانه معمولاً بخشی از این کل را بازتاب میدهد.
3چارچوببندی (Framing): فرآیند ساخت زاویه دید. مانند قرار دادن یک عکس در قابی با شکل و رنگ خاص.
4انتخاب گزینشی (Selective Selection): فرآیند گزینش برخی عناصر یک واقعیت و نادیده گرفتن برخی دیگر.
5سواد رسانهای (Media Literacy): توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و ایجاد محتوا در اشکال مختلف رسانهای. به زبان ساده، مهارت «خواندن بین سطور» رسانهها.
6اغتشاشگر (Rioter): معادل انگلیسی برای فردی که به طور سازمانیافته دست به خشونت و بینظمی میزند. این واژه در مقابل «معترض مسالمتآمیز (Peaceful Protester)» قرار میگیرد و بار معنایی بسیار منفیتری دارد.
