رسانه: ابزاری که فرستنده با استفاده از آن پیام را به گیرنده منتقل می‌کند.

رسانه: پل ارتباطی بین فرستنده و گیرنده

رسانه چیست و چگونه کار می‌کند؟

در ساده‌ترین تعریف، رسانه^[1] هر ابزار یا کانالی است که امکان برقراری ارتباط و انتقال اطلاعات، افکار و احساسات را فراهم می‌آورد. وقتی شما برای دوستتان پیامک می‌فرستید، پست اینستاگرام خود را منتشر می‌کنید، یک برنامه تلویزیونی تماشا می‌کنید یا حتی همین مقاله را می‌خوانید، در حال استفاده از یک رسانه هستید. در تمام این موارد یک فرستنده (شما، شبکه تلویزیون، نویسنده)، یک پیام (متن، تصویر، فیلم) و یک گیرنده (دوستان شما، بینندگان، خوانندگان) وجود دارد .

در گذشته، رسانه‌ها بیشتر یک‌سویه بودند؛ مانند روزنامه، رادیو و تلویزیون که در آن‌ها مخاطب نقش منفعل داشت. اما امروزه با ظهور رسانه‌های نوین^[2] مانند اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، این ارتباط به شدت دوسویه و تعاملی شده است. شما نه تنها دریافت‌کننده پیام هستید، بلکه می‌توانید به سرعت بازخورد دهید، نظر بگذارید و حتی خودتان تولیدکننده محتوا شوید .

پیام همبرگری: هر پیامی سه لایه دارد!

برای درک بهتر پیام‌های رسانه‌ای، مدل جالبی به نام "پیام همبرگری" وجود دارد. همان‌طور که یک همبرگر از نان، گوشت و سبزیجات تشکیل شده، هر پیام رسانه‌ای نیز از سه لایه اصلی ساخته شده است: متن، زیرمتن و فرامتن .

۱. متن (لایه آشکار): این لایه، همان چیزی است که مستقیماً می‌بینیم، می‌خوانیم یا می‌شنویم. یعنی خود کلمات، تصاویر، صداها و نشانه‌های آشکار. متن، اصل تولید رسانه‌ای است. مثلاً در یک شعر، متن همان کلمات سروده شده است. در یک تبلیغ تلویزیونی، متن همان فیلم و دیالوگ‌هایی است که نمایش داده می‌شود .

۲. زیرمتن (لایه پنهان): این لایه، شامل پیام‌های غیرمستقیم و پنهانی است که تولیدکننده با استفاده از تکنیک‌ها و فنون مختلف در لایه زیرین پیام جاسازی کرده است. هدف زیرمتن، اثرگذاری بر احساسات و ناخودآگاه مخاطب است . این تکنیک‌ها می‌توانند شامل:

• انتخاب رنگ‌ها: (مثلاً استفاده از رنگ قرمز برای ایجاد حس هیجان یا خطر).
• نورپردازی: (نور ملایم برای حس آرامش یا نور تند برای ایجاد تنش).
• موسیقی پس‌زمینه: (مثلاً موسیقی غمگین در یک صحنه احساسی).
• زاویه دوربین: (نمای از پایین به بالا برای القای قدرت یک شخصیت).

در شعر، زیرمتن همان مفهوم کنایی و پنهان است که شاعر با صنایع ادبی بیان می‌کند .

۳. فرامتن (لایه بیرونی و فرهنگی): این لایه، به عوامل بیرونی و محیطی حاکم بر درک پیام مربوط می‌شود. فرامتن به فرهنگ، وضعیت زمانی و مکانی، دانش و تجربیات شخصی خود مخاطب بستگی دارد و ممکن است حتی پیام را به چیزی خلاف هدف تولیدکننده تبدیل کند! .

مثال عملی از پیام همبرگری در تبلیغات: یک تبلیغ تلویزیونی برای یک نوشیدنی انرژی‌زا را در نظر بگیرید.

• متن: تصویر جوانان شاد و پرتحرک که در حال ورزش هستند و آن نوشیدنی را می‌نوشند.
• زیرمتن: استفاده از موسیقی تند و ریتمیک، تصاویر سریع و نورهای درخشان برای القای حس انرژی، سرزندگی و موفقیت.
• فرامتن: درک یک نوجوان ممکن است این باشد: "اگر این نوشیدنی را بخورم، مثل آن‌ها ورزشکار و محبوب می‌شوم". اما درک یک متخصص تغذیه ممکن است این باشد: "این تبلیغ، مصرف قند و کافئین بالا را در جوانان ترویج می‌کند". این دو برداشت کاملاً متفاوت، ناشی از فرامتن (دانش و نگرش متفاوت مخاطبان) است.

انواع رسانه‌ها از گذشته تا امروز

رسانه‌ها در طول تاریخ تنوع زیادی پیدا کرده‌اند. یک راه برای طبقه‌بندی آن‌ها، توجه به تعداد مخاطبان و نوع ارتباط است:

تأثیر رسانه بر زندگی ما: از فرد تا جامعه

رسانه‌ها امروزه "همراهان غیرقابل گریز زندگی روزمره" ما هستند و تأثیرشان را در لایه‌های مختلف می‌توان دید .

تأثیر بر فرد:

• شکل‌دهی به عقاید و سبک زندگی: از انتخاب لباس و موسیقی تا نگرش نسبت به مسائل اجتماعی. برای مثال، نمایش مداوم تصاویر خاص از بدن "ایده‌آل" می‌تواند بر رضایت افراد از بدن طبیعی خود تأثیر بگذارد .
• تأثیر بر سلامت روان: شبکه‌های اجتماعی از یک سو امکان حمایت اجتماعی و تشکیل گروه‌های هم‌فکر را فراهم می‌کنند. اما از سوی دیگر، مقایسه زندگی خود با نمایش فیلترشده زندگی دیگران می‌تواند منجر به اضطراب، افسردگی و احساس کم‌بود شود . وابستگی به "لایک" و بازخورد دیگران نیز یک چالش است.
• منبع اطلاعات و آموزش: دسترسی سریع به اخبار و تشکیل گروه‌های آموزشی آنلاین .

تأثیر بر جامعه:

• آگاهی‌بخشی و نظارت: رسانه‌ها می‌توانند مانند چراغ‌قوه، عملکرد نهادهای قدرت را روشن کنند و به شفافیت کمک نمایند .
• ایجاد همبستگی یا تفرقه: رسانه‌ها می‌توانند در زمان بحران‌ها حس همدلی و اتحاد ایجاد کنند. اما از طرف دیگر، با گسترش اطلاعات نادرست (اخبار جعلی) یا ایجاد "اتاق‌های پژواک" (فضاهایی که در آن‌ها فقط نظرات هم‌سان شنیده می‌شود)، می‌توانند جامعه را قطبی و دچار شکاف کنند .
• تأثیر بر اقتصاد و تجارت: امروزه تبلیغات هدفمند در شبکه‌های اجتماعی، برندسازی و حتی یافتن شغل به شدت تحت تأثیر رسانه‌هاست .

چگونه یک مصرف‌کننده هوشمند رسانه باشیم؟

با توجه به تأثیر عمیق رسانه، مهم است که از حالت مخاطب منفعل خارج شویم و به یک کاربر فعال و هوشمند تبدیل شویم. این کار با "سواد رسانه‌ای" ممکن می‌شود.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

¹رسانه (Media): از ریشه لاتین به معنای "میان". هر وسیله، ابزار یا کانالی که انتقال پیام، اطلاعات یا داده را امکان‌پذیر می‌کند.
²رسانه‌های نوین (New Media): به آن دسته از رسانه‌های دیجیتال، تعاملی و مبتنی بر کامپیوتر و اینترنت گفته می‌شود که در مقابل رسانه‌های سنتی مانند چاپ و پخش قرار می‌گیرند.