فرسایش و حمل: سفر بیپایان خاک و سنگ
فرسایش چیست و چگونه رخ میدهد؟
فرسایش1 در واقع مرحلهٔ خرد شدن و ساییده شدن سنگها و خاک است. قبل از آنکه مواد جابهجا شوند، باید از سنگ اصلی جدا شده و کوچک شوند. این اتفاق به روشهای مختلفی میافتد. به عنوان مثال، وقتی در یک روز سرد زمستانی آب در ترکهای سنگ یخ میزند، حجم آن افزایش مییابد و مانند یک گوه عمل میکند و سنگ را میترکاند. این یک مثال ساده از یخبندان است. یا باران اسیدی که به آرامی سطح سنگهای آهکی را در کوهها حل میکند.
پس فرسایش، سنگهای بزرگ و سخت را آمادهٔ سفر میکند. این سفر، حمل نام دارد.
حملکنندگان اصلی: آب، باد و یخ
پس از فرسایش، نوبت به سه قهرمان یا عامل اصلی حمل میرسد. این عوامل مانند کامیونهای غولپیکر طبیعت عمل میکنند.
| عامل حمل | چگونه حمل میکند؟ | یک مثال ملموس | نتیجهٔ کار (پدیده) |
|---|---|---|---|
| آب (رودخانه، باران، امواج) | ذرات را در مسیر خود میغلتاند، میراند یا در خود حل میکند. | رودخانهای که بعد از باران گلآلود میشود. | ایجاد دره، دشتهای سیلابی، فرسایش کنارههای رود |
| باد | ذرات ریز شن و خاک را بلند کرده و با خود میبرد. | توفان شن یا وقتی باد خاک باغچه را جابهجا میکند. | تشکیل تپههای ماسهای (ریگبلند)، فرسایش سنگهای نرم |
| یخ (یخچال2 طبیعی) | مانند یک تودهٔ عظیم و سنگین، سنگهای کف و کناره را میکَند و با خود میراند. | حرکت بسیار کند یخ در کوهستانهای مرتفع. | ایجاد درههای U شکل، صاف کردن کف درهها |
یک فرمول ساده برای مقدار موادی که آب میتواند حمل کند به سرعت آن بستگی دارد: هرچه آب سریعتر حرکت کند، ذرات بزرگتر و تعداد بیشتری را میتواند حمل کند. این رابطه را میتوان اینگونه نشان داد:
این نماد ($\propto$) به معنای «متناسب با» است. یعنی قدرت حمل آب با مربع سرعت آن نسبت مستقیم دارد.
اثرات فرسایش و حمل در زندگی ما
شاید فکر کنید این فرآیندها فقط در طبیعت وحشی رخ میدهند، اما اثرات آنها را میتوان در اطراف خودمان دید:
مثال ۱ (منفی): بارانهای شدید در یک تپهی بدون پوشش گیاهی، خاک حاصلخیز سطحی را میشوید و با خود میبرد. این همان فرسایش خاک است که برای کشاورزی مضر است. کشاورزان با کاشتن درختان (ایجاد بادشکن) و شخم زدن مناسب با آن مقابله میکنند.
مثال ۲ (مثبت): رودخانههای بزرگ مانند کارون، در طول میلیونها سال با حمل رسوبات، دشتهای حاصلخیز مانند خوزستان را ساختهاند. خاکی که در آن گندم و نیشکر میروید، هدیهٔ فرسایش و حمل رودخانههاست!
مثال ۳ (طبیعتگردی): شکلهای عجیب و زیبای سنگها در دماوند یا کوههای مریخی چابهار، نتیجهٔ سالها فرسایش باد و باران است. مانند مجسمهسازی که با صبر و حوصله یک تکه سنگ را به اثر هنری تبدیل میکند.
پرسشهای مهم دربارهٔ فرسایش و حمل
پاورقی
1فرسایش (Erosion): به فرآیند جداشدن و جابهجایی ذرات خاک و سنگ توسط عوامل طبیعی مانند آب، باد و یخ گفته میشود.
2یخچال طبیعی (Glacier): تودهای یخ که بر اثر انباشته شدن برف در طول سالهای متمادی تشکیل شده و تحت تأثیر نیروی گرانش به آرامی جریان مییابد.
