کربن دی اکسید: گازی نامرئی که همهجا هست
کربن دیاکسید چیست؟
کربن دیاکسید که با فرمول شیمیایی $CO_2$ نشان داده میشود، از دو اتم اکسیژن و یک اتم کربن تشکیل شده است. این گاز بخش بسیار کوچکی از هوا (حدود 0.04 درصد) را تشکیل میدهد، اما همین مقدار کم برای زندگی روی زمین حیاتی است.
در چرخهی طبیعی، گیاهان از $CO_2$ برای فتوسنتز2 استفاده میکنند و ما انسانها و جانوران با بازدم آن را به هوا برمیگردانیم. این یک تعادل طبیعی است. اما مشکل زمانی به وجود میآید که مقدار $CO_2$ موجود در هوا به طور غیرطبیعی افزایش یابد.
| منبع تولید | توضیح | مثال ملموس از زندگی روزمره |
|---|---|---|
| تنفس جانوران و انسان | وقتی نفس میکشیم، اکسیژن را وارد بدن میکنیم و در فرآیندهای داخلی بدن، کربن دیاکسید تولید و با بازدم خارج میشود. | بازدم شما در هوای سرد که مانند مه دیده میشود (بخار آب همراه با $CO_2$). |
| سوختن مواد فسیلی | زمانی که بنزین در موتور ماشین، گاز طبیعی در بخاری یا زغال سنگ در نیروگاه میسوزد، مقدار زیادی $CO_2$ تولید میکند. | دود خروجی از اگزوز خودروها یا دودکشهای کارخانهها. |
| آتشسوزی جنگلها | وقتی درختان و گیاهان در یک آتشسوزی میسوزند، کربن ذخیره شده در آنها به صورت $CO_2$ آزاد میشود. | دود غلیظ و تیرهای که از آتش جنگل بلند میشود. |
| فعالیتهای آتشفشانی | آتشفشانها هنگام فوران، گازهای مختلفی از جمله کربن دیاکسید را از داخل زمین به سطح میآورند. | گازهای خروجی از دهانهی آتشفشان. |
چرا افزایش کربن دیاکسید مشکلساز است؟
کربن دیاکسید و چند گاز دیگر در جو زمین مانند یک پتو عمل میکنند. آنها گرمای خورشید را به دام میاندازند و دمای زمین را برای زندگی مناسب نگه میدارند. به این اثر، اثر گلخانهای3 میگویند. بدون آن، زمین بسیار سرد میشد.
اما مشکل اینجاست که با تولید بیش از حد $CO_2$ توسط انسان، این "پتو" ضخیمتر شده و گرمای بیشتری را به دام میاندازد. نتیجه این است که میانگین دمای کل کرهی زمین در حال افزایش است که به آن گرمایش جهانی میگویند.
پیامدهای افزایش کربن دیاکسید در زندگی ما
گرمایش جهانی فقط به معنای گرمتر شدن هوا نیست. این پدیده، الگوهای آبوهوایی را بر هم میزند و پیامدهای مستقیمی دارد:
- ذوب شدن یخچالهای طبیعی و یخهای قطبی: این کار باعث بالا آمدن سطح آب دریاها میشود و ممکن است شهرهای ساحلی را در آینده با مشکل روبهرو کند.
- تغییر الگوی بارشها: در برخی مناطق سیلهای شدید و در برخی دیگر خشکسالیهای طولانیمدت رخ میدهد.
- آسیب به کشاورزی: با تغییر دما و کمبود آب، تولید برخی محصولات غذایی دشوار میشود.
- تهدید حیات جانوری: بسیاری از حیوانات مانند خرس قطبی که به زیستگاه سرد و یخی وابسته هستند، در خطر انقراض قرار میگیرند.
چه کارهایی میتوانیم انجام دهیم؟
هر یک از ما میتوانیم در کاهش تولید کربن دیاکسید نقش داشته باشیم. این راهها ساده اما مؤثر هستند:
| راهکار | چگونه کمک میکند؟ |
|---|---|
| استفاده از حملونقل عمومی، دوچرخه یا پیادهروی | تعداد خودروهای شخصی که بنزین میسوزانند کمتر میشود. |
| خاموش کردن لامپها و دستگاههای برقی وقتی استفاده نمیشوند | برق کمتر مصرف میشود. تولید برق در بسیاری از نیروگاهها با سوزاندن سوخت فسیلی همراه است. |
| کاشت درخت و مراقبت از گیاهان | گیاهان $CO_2$ هوا را جذب میکنند و اکسیژن تولید میکنند. |
| کاهش مصرف پلاستیک و بازیافت زباله | تولید پلاستیک جدید نیاز به انرژی زیادی دارد و معمولاً با سوزاندن سوخت فسیلی همراه است. |
| صرفهجویی در مصرف آب (مثلاً دوش کوتاهتر) | تصفیه و پمپاژ آب به انرژی نیاز دارد که اغلب از سوخت فسیلی تأمین میشود. |
پرسشهای مهم و باورهای نادرست
خیر، کربن دیاکسید به خودی خود در غلظتهای معمولی هوا سمی نیست. ما دائماً آن را بازدم میکنیم و گیاهان از آن استفاده میکنند. مشکل، افشار غلظت بیش از حد آن در جو زمین است که باعث تغییر آبوهوا میشود.
خیر. گرمایش جهانی به معنای افزایش میانگین دمای کل کرهی زمین در طول دههها است. ممکن است در یک منطقه و در یک سال خاص، زمستان سردی تجربه شود، اما الگوی کلی کرهی زمین به سوی گرمتر شدن پیش میرود. مانند این است که بگوییم اگر امروز صبح هوا سرد بود، یعنی تابستان تمام شده است!
کربن دیاکسید اصلیترین عامل انسانی گرمایش جهانی است، اما گازهای گلخانهای دیگری مانند متان (ناشی از دامداری و دفن زباله) و اکسید نیتروژن نیز در این پدیده نقش دارند.
پاورقی
1کربن دیاکسید (Carbon Dioxide): گازی بیرنگ و بیبو با فرمول شیمیایی
$CO_2$.
2فتوسنتز (Photosynthesis): فرآیندی که در آن گیاهان با استفاده از نور خورشید، کربن دیاکسید و آب، غذا (قند) و اکسیژن تولید میکنند.
3اثر گلخانهای (Greenhouse Effect): فرآیند طبیعی به دام افتادن گرمای خورشید توسط گازهای خاصی در جو زمین که دمای سیاره را قابل سکونت نگه میدارد.
