ایمنی: سپر دفاعی شگفتانگیز بدن
ساختار و ارکان اصلی سیستم ایمنی
سیستم ایمنی مانند یک ارتش بسیار منظم در بدن ما عمل میکند. این ارکان اصلی را میتوان به سه بخش کلی تقسیم کرد:
| رکن | توضیح | مثال |
|---|---|---|
| سدهای فیزیکی و شیمیایی | اولین خط دفاعی که مانع از ورود عوامل بیماریزا به بدن میشود. | پوست، مخاط بینی، اسید معده |
| ایمنی ذاتی | پاسخ سریع و غیراختصاصی به هرگونه عامل بیگانه. | گلبولهای سفید مانند ماکروفاژها4 |
| ایمنی اکتسابی | پاسخ اختصاصی، قدرتمند و دارای حافظه که پس از مواجهه با یک عامل خاص ایجاد میشود. | تولید پادتن5 پس از تزریق واکسن |
ایمنی ذاتی: ارتش سریعالعمل بدن
این نوع ایمنی از بدو تولد در بدن وجود دارد و مانند سربازانی است که بدون نیاز به شناسایی دقیق دشمن، به هر چیزی که بیگانه تشخیص دهند حمله میکنند. پاسخ آن سریع (در عرض چند دقیقه یا ساعت) اما غیراختصاصی است. تصور کنید که پوست شما مانند دیوار بلند یک قلعه است. اگر این دیوار خراش بردارد (مثلاً یک بریدگی کوچک)، سربازان حاضر در صحنه (سلولهای ایمنی ذاتی) بلافاصله برای دفع مهاجمان (باکتریها) وارد عمل میشوند. مهمترین سلولهای این سیستم، گلبولهای سفید از نوع فاگوسیت6 (سلولهای بیگانهخوار) مانند نوتروفیلها و ماکروفاژها هستند که مهاجمان را بلعیده و از بین میبرند.
ایمنی اکتسابی: ارتش هوشمند و دارای حافظه
این سیستم، تخصصیتر و پیچیدهتر عمل میکند. پاسخ آن کندتر است (چند روز تا چند هفته طول میکشد) اما بسیار اختصاصی بوده و مهمتر از همه، حافظهٔ ایمونولوژیک ایجاد میکند. این به آن معناست که اگر یک بار با یک عامل بیماریزا مبارزه کند، دفعات بعدی که همان عامل حمله کند، پاسخ آن بسیار سریعتر و قویتر خواهد بود. سلولهای اصلی این سیستم لنفوسیتها هستند که خود به دو نوع لنفوسیت B و لنفوسیت T تقسیم میشوند.
| نوع لنفوسیت | محل بلوغ | وظیفه اصلی |
|---|---|---|
| لنفوسیت B | مغز استخوان (Bone Marrow) | تولید و ترشح پادتن (آنتیبادی) |
| لنفوسیت T | تیموس7 | نابودی مستقیم سلولهای آلوده یا هماهنگی پاسخ ایمنی |
واکسن: آموزش سیستم ایمنی بدون بیماری
واکسنها یکی از بزرگترین دستاوردهای بشر در استفاده عملی از سیستم ایمنی هستند. یک واکسن، معمولاً حاوی بخش ضعیفشده، کشتهشده یا قطعهای از یک عامل بیماریزا است که بیماریزا نیست اما آنتیژن8 آن را دارد. وقتی واکسن تزریق میشود، سیستم ایمنی اکتسابی بدن فعال شده و شروع به تولید پادتن و لنفوسیتهای T علیه آن آنتیژن خاص میکند. پس از اتمام این فرآیند، سلولهای خاطرهای در بدن باقی میمانند. حالا اگر فرد در آینده با عامل بیماریزای واقعی مواجه شود، این سلولهای خاطرهای بلافاصله فعال شده و قبل از اینکه بیماری جدی ایجاد شود، آن را از بین میبرند. این فرآیند را میتوان با معادلهٔ سادهای نشان داد:
مثال عملی: واکسن سرخک. قبل از ساخت واکسن، میلیونها کودک به این بیماری مبتلا میشدند. امروزه با تزریق واکسن، سیستم ایمنی کودکان "آموزش" میبیند که چگونه با ویروس سرخک مبارزه کند، بیآنکه مجبور به تحمل رنج و عوارض خود بیماری شوند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
1 سیستم ایمنی (Immune System)
2 ایمنی ذاتی (Innate Immunity)
3 ایمنی اکتسابی (Adaptive Immunity)
4 ماکروفاژ (Macrophage)
5 پادتن (Antibody)
6 فاگوسیت (Phagocyte)
7 تیموس (Thymus)
8 آنتیژن (Antigen): هر مادهای که بتواند پاسخ ایمنی را تحریک کند.
