پروژسترون: هورمون زنانه تنظیمکننده بارداری
پروژسترون چیست و از کجا میآید؟
پروژسترون یک پیامرسان شیمیایی یا همان هورمون استروئیدی2 است که عمدتاً در بدن زنان تولید میشود. تصور کنید بدن شما یک کارخانهٔ بسیار پیشرفته است. در این کارخانه، تخمدانها3—بهویژه بخشی به نام کورپوس لوتئوم4 پس از آزادسازی تخمک—وظیفهٔ تولید این هورمون مهم را بر عهده دارند. در دوران بارداری نیز جفت5 به یک کارخانهٔ تولید پروژسترون تبدیل میشود تا از جنین در حال رشد محافظت کند. مقدار کمی از این هورمون در غدد فوقکلیوی6 هم در مردان و هم در زنان تولید میشود.
نقش پروژسترون در چرخهٔ قاعدگی
چرخهٔ قاعدگی مانند یک رقص ماهانهٔ هورمونی در بدن است و پروژسترون یکی از رقصندگان اصلی این باله است. پس از تخمکگذاری7، سطح پروژسترون به سرعت افزایش مییابد و باعث میشود دیوارهٔ داخلی رحم (آندومتر8) ضخیم، پرخون و غنی از مواد مغذی شود. این کار دقیقاً شبیه به یک باغبان است که بستر خاک را برای کاشت یک دانه آماده میکند. اگر تخمک بارور شود، پروژسترون از ضخیم ماندن این دیواره حمایت میکند. اگر بارور نشود، سطح پروژسترون افت میکند و این دیواره ریزش میکند که همان قاعدگی است.
| فاز چرخه | شرح | سطح پروژسترون |
|---|---|---|
| فاز فولیکولی9 | آمادهسازی تخمک برای آزادسازی | پایین |
| تخمکگذاری | آزاد شدن تخمک از تخمدان | شروع به افزایش |
| فاز لوتئال10 | آمادهسازی رحم برای بارداری احتمالی | بسیار بالا |
پروژسترون و معجزهٔ حفظ بارداری
در صورت وقوع بارداری، پروژسترون به یک محافظ تماموقت تبدیل میشود. این هورمون با مهار انقباضات عضلانی رحم، از سقط جنین جلوگیری میکند—مانند یک ترمز قوی که از حرکت زودرس یک قطار پر از مسافر جلوگیری مینماید. علاوه بر این، پروژسترون به رشد غدد شیری در سینه برای تولید شیر پس از زایمان کمک میکند. سطح این هورمون در طول بارداری به طور پیوسته افزایش مییابد و در سهماههٔ سوم به اوج خود میرسد.
علائم و نشانههای کمبود پروژسترون
هنگامی که بدن به اندازهٔ کافی پروژسترون تولید نکند، علائم مختلفی ممکن است ظاهر شوند. این علائم میتوانند شبیه به چراغهای هشدار در داشبورد یک ماشین باشند:
| علائم | توضیح | شدت احتمالی |
|---|---|---|
| قاعدگیهای نامنظم | فواصل بین پریودها بسیار کوتاه یا بسیار طولانی میشود. | متوسط |
| لکهبینی پیش از قاعدگی | خونریزی خفیف چند روز قبل از شروع پریود اصلی. | هشدار |
| سقط جنین مکرر | از دست دادن بارداری به صورت تکرارشونده. | هشدار |
| نوسانات خلقی | احساس اضطراب، زودرنجی یا افسردگی. | متوسط |
کاربردهای درمانی پروژسترون
پروژسترون علاوه بر نقش طبیعیاش در بدن، در پزشکی نیز کاربردهای گستردهای دارد. این هورمون به اشکال مختلف مانند قرص، کپسول، شیاف و کرم ساخته میشود. از جمله مهمترین مصارف آن میتوان به درمان ناباروری، کنترل علائم یائسگی11 (اغلب در ترکیب با هورمون استروژن12) و جلوگیری از سقط جنین در زنان پرخطر اشاره کرد. برای نمونه، اگر پزشک تشخیص دهد که دیوارهٔ رحم یک خانم برای لانهگزینی جنین به اندازهٔ کافی ضخیم نمیشود، ممکن است از شیافهای پروژسترونی استفاده کند تا این محیط را تقویت نماید.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
اگرچه پروژسترون بهعنوان یک هورمون زنانه شناخته میشود، اما در بدن مردان نیز به مقدار کم تولید میشود و در تنظیم عملکرد سیستم عصبی و تولید هورمونهای مردانه نقش دارد.
بله، بسیار خطرناک است. مصرف این هورمون بدون نظارت پزشک میتواند عوارضی مانند افزایش وزن، سرگیجه، لخته شدن خون و حتی افزایش خطر برخی سرطانها را به دنبال داشته باشد. هرگز نباید خودسرانه اقدام به مصرف آن کرد.
پروژسترون طبیعی13 از منابع گیاهی ساخته میشود و از نظر شیمیایی کاملاً مشابه هورمون تولید شده در بدن انسان است. پروژسترون صنعتی یا مصنوعی14 (پروژستین15) در آزمایشگاه ساخته میشود و ساختار شیمیایی متفاوتی دارد، اما اثرات مشابهی در بدن ایجاد میکند و اغلب در قرصهای جلوگیری از بارداری استفاده میشود.
پاورقی
1 Progesterone
2 Steroid Hormone
3 Ovaries
4 Corpus Luteum
5 Placenta
6 Adrenal Glands
7 Ovulation
8 Endometrium
9 Follicular Phase
10 Luteal Phase
11 Menopause
12 Estrogen
13 Natural Progesterone
14 Synthetic Progesterone
15 Progestin
