اکسیتوسین: هورمون عشق و پیوند
اکسیتوسین چیست و از کجا میآید؟
اکسیتوسین یک ماده شیمیایی طبیعی در بدن است که به آن هورمون2 میگویند. این هورمون در بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس3 ساخته شده و سپس در غدهای کوچک در پایه مغز به نام هیپوفیز4 ذخیره و در زمان نیاز به جریان خون آزاد میشود. تصور کنید هیپوتالاموس یک آشپز ماهر است که اکسیتوسین را تولید میکند و هیپوفیز مانند یک انبار یا یخچال است که آن را تا زمان لازم نگهداری میکند.
| ویژگی | توضیح |
|---|---|
| محل تولید | هیپوتالاموس در مغز |
| محل ذخیرهسازی | غده هیپوفیز خلفی |
| ساختار مولکولی | یک پپتید متشکل از ۹ اسید آمینه |
| نام مستعار | هورمون عشق، هورمون مادری، هورمون پیوند |
نقش اکسیتوسین در زایمان و تولد نوزاد
یکی از مهمترین و شناختهشدهترین نقشهای اکسیتوسین، کمک به فرآیند زایمان است. در پایان دوره بارداری، رحم مادر باید منقبض شود تا نوزاد را به بیرون هدایت کند. این انقباضات همان "درد زایمان" هستند. اکسیتوسین مانند یک فرمانده، به عضلات دیواره رحم دستور انقباض میدهد. با هر انقباض، نوزاد کمی به سمت بیرون حرکت میکند. این فرآیند آنقدر ادامه مییابد تا نوزاد متولد شود. جالب است بدانید که پس از تولد نوزاد نیز، اکسیتوسین با انقباض رحم به جدا شدن و خروج جفت کمک میکند.
اکسیتوسین و شیردهی: داستان دو مرحلهای
نقش اکسیتوسین در تغذیه نوزاد با شیر مادر نیز حیاتی است. این فرآیند شامل دو مرحله است:
۱. ساخت شیر: هورمون دیگری به نام پرولاکتین5 مسئول ساخت شیر در پستان است.
۲. دفع شیر (رفلکس جهش شیر): اینجاست که اکسیتوسین وارد عمل میشود. وقتی نوزاد پستان مادر را میمکد، این پیام به مغز مادر فرستاده میشود. مغز در پاسخ، اکسیتوسین آزاد میکند. این هورمون به سلولهای کوچک اطراف مجاری شیری در پستان میرسد و به آنها دستور انقباض میدهد. این انقباضات، شیر را از طریق مجاری به سمت نوک پستان فشار میدهند و به اصطلاح شیر "جهش" میکند و در دهان نوزاد جاری میشود. این پدیده را "رفلکس جهش شیر" مینامند.
حتی گریه نوزاد یا فکر کردن به او نیز میتواند باعث ترشح اکسیتوسین و جاری شدن شیر شود که نشاندهنده ارتباط عمیق روانی و فیزیکی است.
فراتر از مادری: نقش اکسیتوسین در رفتارهای اجتماعی و عاطفی
اکسیتوسین فقط یک هورمون "مادری" نیست. تحقیقات نشان دادهاند که این هورمون در بسیاری از رفتارهای اجتماعی و عاطفی همه انسانها، از جمله مردان، نقش دارد. به همین دلیل به آن "هورمون عشق" یا "هورمون پیوند" نیز میگویند.
| تأثیر | توضیح |
|---|---|
| افزایش اعتماد | به افراد کمک میکند تا به دیگران بیشتر اعتماد کنند. |
| تقویت پیوند عاطفی | در ایجاد و تقویت پیوند بین مادر و نوزاد، و همچنین بین شرکای عاطفی نقش دارد. |
| کاهش استرس و اضطراب | میتواند سطح هورمون استرس (کورتیزول) را کاهش دهد. |
| درک بهتر احساسات دیگران | به فرد در تشخیص حالات چهره و احساسات اطرافیان کمک میکند. |
مثلاً، یک در آغوش گرفتن گرم و صمیمانه به مدت ۲۰ ثانیه یا بیشتر، میتواند باعث ترشح اکسیتوسین در بدن هر دو فرد شده و احساس آرامش و تعلق ایجاد کند.
اکسیتوسین در عمل: از درمانگاه تا زندگی روزمره
درک عملکرد اکسیتوسین کاربردهای عملی مهمی دارد. در پزشکی، از شکل مصنوعی آن (Pitocin) برای القا یا تسریع زایمان و همچنین برای کنترل خونریزی پس از زایمان استفاده میشود. اما در زندگی روزمره، ما میتوانیم با انجام کارهای ساده، به طور طبیعی سطح این هورمون مفید را در بدن خود افزایش دهیم:
• نوازش حیوان خانگی: بازی کردن و نوازش سگ یا گربه میتواند سطح اکسیتوسین را در شما و حتی در حیوان افزایش دهد!
• فعالیتهای گروهی: همکاری و مشارکت در یک تیم ورزشی یا یک پروژه هنری مشترک میتواند باعث ترشح این هورمون شود.
• لمس محبتآمیز: در آغوش گرفتن، دست دادن و بوسیدن عزیزان، همه محرکهای قدرتمندی برای آزادسازی اکسیتوسین هستند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. اگرچه نقش آن در زایمان و شیردهی برجسته است، اما این هورمون در بدن مردان نیز تولید میشود و در رفتارهای اجتماعی، ایجاد پیوند و کاهش استرس در آنها نیز مؤثر است.
به دلیل ساختار مولکولی آن، اگر به صورت خوراکی مصرف شود، در معده تجزیه میشود. بنابراین برای اهداف درمانی، آن را به صورت تزریقی یا اسپری بینی استفاده میکنند. "اکسیتوسین خوراکی" برای تأثیرگذاری بر مغز وجود ندارد.
اکسیتوسین میتواند باعث تقویت پیوند با گروه "خودی" شود، اما برخی مطالعات نشان میدهند که ممکن است در مقابل، باعث افزایش حس بیاعتمادی یا حتی حسادت نسبت به "غریبهها" نیز بشود. بنابراین اثرات آن میتواند پیچیده و وابسته به شرایط باشد.
پاورقی
1اکسیتوسین (Oxytocin): از ریشه یونانی به معنای "زایمان سریع".
2هورمون (Hormone): مواد شیمیایی که توسط غدد درونریز تولید شده و به جریان خون میریزند تا عملکرد بخشهای دیگر بدن را تنظیم کنند.
3هیپوتالاموس (Hypothalamus): بخش کوچکی در مغز که وظیفه تنظیم دمای بدن، گرسنگی، تشنگی و ترشح بسیاری از هورمونها را بر عهده دارد.
4هیپوفیز (Pituitary Gland): یک غده کوچک در پایه مغز که بسیاری از فعالیتهای غدد دیگر را کنترل میکند و به آن "غده رئیس" میگویند.
5پرولاکتین (Prolactin): هورمونی که تولید شیر در پستان را تحریک میکند.
