پرولاکتین: راز شیر مادر
پرولاکتین چیست و از کجا میآید؟
پرولاکتین یک مولکول پروتئینی است که مانند یک پیامرسان شیمیایی در بدن عمل میکند. این هورمون عمدتاً در بخش جلویی غدهی هیپوفیز2 ساخته میشود. غدهی هیپوفیز، که به اندازهی یک نخود است و در قاعدهی مغز قرار دارد، فرماندهی غدد درونریز بدن محسوب میشود. برای درک بهتر، میتوانید یک کارخانهی کوچک اما بسیار قدرتمند را تصور کنید که در مغز قرار دارد و پرولاکتین یکی از مهمترین محصولات آن است.
وظایف اصلی پرولاکتین در بدن
پرولاکتین یک هورمون چندکاره است، اما مشهورترین نقش آن مربوط به دورهی پس از زایمان است.
| وظیفه | شرح | گروه هدف |
|---|---|---|
| تولید شیر (لاکتوژنز) | تحریک سلولهای غدد شیری در پستان برای تولید شیر پس از زایمان. | مادران |
| تداوم شیردهی (گالاکتوپوئزیس) | حفظ و تداوم تولید شیر بهصورت روزانه. | مادران |
| توقف چرخهی قاعدگی | مهار هورمونهای مربوط به تخمکگذاری، که به صورت طبیعی باعث تأخیر در بازگشت قاعدگی پس از زایمان میشود. | مادران |
| نقش در سیستم ایمنی | تأثیر بر سلولهای ایمنی بدن (لنفوسیتها). | همه |
مکانیسم هوشمندانه: چرخهی تولید شیر
فرآیند تولید شیر یک نمونهی عالی از همکاری بین مادر و نوزاد است. این فرآیند را میتوان به یک سیستم "تقاضا و عرضه" تشبیه کرد:
- مکیدن نوزاد: هنگامی که نوزاد پستان مادر را میمکد، این عمل یک سیگنال عصبی به مغز مادر ارسال میکند.
- دستور از هیپوتالاموس: هیپوتالاموس3 در مغز، این سیگنال را دریافت کرده و دستور توقف ترشح هورمون مهارکنندهی پرولاکتین (دوپامین)4 را صادر میکند.
- ترشح پرولاکتین: با برداشته شدن ترمز دوپامین، غدهی هیپوفیز آزادانه پرولاکتین ترشح میکند.
- تولید شیر: پرولاکتین از طریق جریان خون به پستانها میرسد و به سلولهای آلوئول5 دستور میدهد تا شیر تولید کنند. این شیر برای تغذیهی نوبت بعدی نوزاد ذخیره میشود.
این چرخه نشان میدهد که هرچه نوزاد بیشتر شیر بخورد، پرولاکتین بیشتری ترشح شده و در نتیجه شیر بیشتری تولید میشود. این یک مثال عملی از یک حلقهی بازخورد مثبت در بدن است.
عوامل مؤثر بر سطح پرولاکتین
سطح این هورمون در خون ثابت نیست و تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار میگیرد. سطح طبیعی آن در زنان غیرباردار معمولاً زیر 25 ng/mL و در مردان زیر 20 ng/mL است که در دوران بارداری و شیردهی میتواند به شدت افزایش یابد.
| عامل | تأثیر |
|---|---|
| مکیدن پستان | مهمترین محرک افزایش پرولاکتین در دوران شیردهی. |
| استرس | میتواند باعث افزایش موقتی شود. |
| خواب | سطح پرولاکتین در طول خواب، بهویژه خواب شب، بالاتر است. |
| برخی داروها | مانند برخی داروهای ضدافسردگی و ضدتهوع. |
| تومور هیپوفیز | (پرولactinoma6) باعث ترشح بیش از حد میشود. |
پرولاکتین در یک نگاه: از فرمول تا عملکرد
پرولاکتین از نظر شیمیایی یک پلیپپتید است. اگرچه درک فرمول شیمیایی آن پیچیده است، اما برای آشنایی میتوان گفت ساختار آن شامل زنجیرهای طولانی از اسیدهای آمینه است. فرمول کلی یک پروتئین را میتوان به صورت زیر نشان داد:
در این نمایش ساده، $ n $ تعداد اسیدهای آمینه است که برای پرولاکتین انسانی حدود ۱۹۹ عدد میباشد. این ساختار مولکولی به پرولاکتین اجازه میدهد تا به گیرندههای خاصی روی سلولهای پستان متصل شود و مانند یک کلید، فرآیند تولید شیر را روشن کند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. این یک باور نادرست است. پرولاکتین در همهی افراد،شامل شدن مردان و کودکان، تولید میشود اما سطح آن بسیار پایینتر است. نقش دقیق آن در مردان هنوز به طور کامل شناخته نشده اما احتمالاً در سلامت سیستم تولیدمثل و ایمنی نقش دارد.
این حالت، هایپرپرولاکتینمی7 نامیده میشود. در زنان غیرشیرده میتواند باعث اختلال در قاعدگی، ترشح شیر از پستان (گالاکتوره8) و ناباروری شود. در مردان نیز ممکن است باعث کاهش میل جنسی و در موارد نادر بزرگ شدن پستانها شود. شایعترین علت آن، وجود یک تومور خوشخیم کوچک در هیپوفیز است.
بله، ورزشهای بسیار شدید و طاقت فرسا میتوانند به طور موقت سطح پرولاکتین را افزایش دهند. این یکی از دلایل احتمالی به هم خوردن نظم قاعدگی در ورزشکاران زن حرفهای است.
پاورقی
1 پرولاکتین (Prolactin یا PRL)
2 غدهی هیپوفیز (Pituitary Gland)
3 هیپوتالاموس (Hypothalamus)
4 دوپامین (Dopamine)
5 آلوئول (Alveoli) - کیسههای کوچک تولیدکنندهی شیر در پستان.
6 پرولاکتینوما (Prolactinoma)
7 هایپرپرولاکتینمی (Hyperprolactinemia)
8 گالاکتوره (Galactorrhea)
