غدهٔ فرمانده: هیپوفیز قدامی
هیپوفیز کجاست و چه شکلی است؟
غدهٔ هیپوفیز، غدهای به اندازهٔ یک نخود است که در قاعدهٔ مغز و در محفظهای استخوانی به نام "صندوق ترکی ترکیهای" قرار دارد. این غده به دو بخش اصلی تقسیم میشود: بخش جلویی یا قدامی و بخش پشتی یا خلفی. هیپوفیز قدامی قسمت بزرگتر را تشکیل میدهد و حدود 75 درصد از کل حجم غده را در بر میگیرد. این بخش مستقیماً توسط هیپوتالاموس۴ کنترل میشود.
| ویژگی | هیپوفیز قدامی (جلویی) | هیپوفیز خلفی (پشتی) |
|---|---|---|
| ساختار | بافت غدهای | بافت عصبی |
| تولید هورمون | هورمونها را میسازد و ترشح میکند | فقط هورمونهای ساختهشده در هیپوتالاموس را ذخیره و آزاد میکند |
| ارتباط با هیپوتالاموس | از طریق سیستم رگی (سیاهرگهای باب) | از طریق اعصاب (آکسونهای عصبی) |
هورمونهای ترشحشده توسط هیپوفیز قدامی
هیپوفیز قدامی چندین هورمون مهم تولید و ترشح میکند. به این هورمونها "تروپیک" میگویند زیرا کار آنها تحریک غدد دیگر بدن برای تولید هورمونهای خودشان است. مانند رهبر ارکستر که به نوازندگان مختلف اشاره میکند تا بنوازند.
| نام هورمون | غدهٔ هدف | عملکرد اصلی |
|---|---|---|
| هورمون محرک تیروئید۵ (TSH) | غدهٔ تیروئید | کنترل سوختوساز بدن با تحریک ترشح هورمونهای تیروئید |
| هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک۶ (ACTH) | غدهٔ فوقکلیوی (قشر) | کنترل پاسخ به استرس و سطح قند خون |
| هورمون محرک فولیکول۷ (FSH) و هورمون لوتئینکننده۸ (LH) | تخمدانها و بیضهها | کنترل بلوغ، تولیدمثل و صفات ثانویه جنسی |
| هورمون رشد۹ (GH) | همهٔ سلولهای بدن (بهویژه استخوان و ماهیچه) | تحریک رشد بدن در دوران کودکی و ترمیم بافتها در بزرگسالی |
| پرولاکتین۱۰ | پستانها | شروع و حفظ و نگهداری تولید شیر پس از زایمان |
ارتباط حیاتی: هیپوتالاموس و هیپوفیز قدامی
هیپوتالاموس، که در مغز و دقیقاً بالای هیپوفیز قرار دارد، فرماندهٔ اصلی هیپوفیز قدامی است. هیپوتالاموس هورمونهای خاصی ترشح میکند که یا ترشح هورمونهای هیپوفیز قدامی را تحریک میکنند یا مهار میکنند. این هورمونها از طریق شبکهای از رگهای خونی بسیار کوچک به نام "سیستم باب هیپوتالاموس-هیپوفیزی" به هیپوفیز قدامی میرسند.
مثال: فرض کنید بدن شما سرد شده است. هیپوتالاموس این را حس میکند و هورمون آزادکنندهٔ تیروتروپین۱۱ (TRH) را به درون رگهای باب ترشح میکند. این هورمون به هیپوفیز قدامی سفر میکند و به آن دستور میدهد هورمون محرک تیروئید (TSH) را آزاد کند. TSH نیز به نوبهٔ خود غدهٔ تیروئید را وادار میکند تا هورمونهای تیروئید را ترشح کند. این هورمونها سوختوساز بدن را افزایش میدهند و گرما تولید میکنند.
هورمون رشد در عمل: از کودکی تا بزرگسالی
هورمون رشد (GH) یکی از مشهورترین هورمونهای هیپوفیز قدامی است. تصور کنید دو برادر دوقلو داریم. یکی از آنها در دوران کودکی به اندازهٔ کافی هورمون رشد ترشح نمیکند (شرایطی به نام کمبود هورمون رشد)، در حالی که دیگری ترشح طبیعی دارد. برادری با ترشح طبیعی قدبلند و عضلانی میشود، اما برادر دیگر ممکن است کوتاهقد باقی بماند. خوشبختانه امروزه با تزریق هورمون رشد مصنوعی میتوان به رشد طبیعی کودکان مبتلا به این عارضه کمک کرد. در بزرگسالان، هورمون رشد به حفظ تودهٔ عضلانی، تراکم استخوان و تنظیم سوختوساز چربیها کمک میکند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. این یک اشتباه رایج است. هیپوفیز قدامی هورمونهای خودش را میسازد و ترشح میکند (مانند هورمون رشد و TSH). اما هیپوفیز خلفی فقط دو هورمون را که در هیپوتالاموس ساخته شدهاند، ذخیره و در زمان نیاز آزاد میکند (اکسیتوسین۱۲ و وازوپرسین۱۳).
هر دو حالت میتواند مشکلساز باشد. ترشح بیشازحد هورمون رشد در کودکان باعث "غولآسایی"۱۴ و در بزرگسالان باعث "آکرومگالی"۱۵ (بزرگشدن غیرطبیعی دستها، پاها و اجزای صورت) میشود. ترشح کم هورمون رشد نیز منجر به کوتاهی قد در کودکان میشود. کمکاری کلی هیپوفیز قدامی میتواند باعث خستگی مفرط، ناتوانی جنسی و عدم تحمل سرما شود.
پزشکان معمولاً از "آزمونهای تحریکی" استفاده میکنند. در این آزمایشها، به فرد دارویی داده میشود که باید یک هورمون خاص از هیپوفیز قدامی را تحریک کند (مثلاً دارویی که ترشح هورمون رشد را تحریک میکند). سپس نمونههای خون در فواصل زمانی مختلف گرفته میشوند تا ببینند آیا هیپوفیز قدامی به درستی پاسخ داده و هورمون موردنظر را ترشح کرده است یا خیر.
پاورقی
۱ Anterior Pituitary
۲ Tropic Hormones: هورمونهایی که ترشح هورمون از غدهٔ دیگری را تحریک میکنند.
۳ Endocrine System: سیستم غدد درونریز.
۴ Hypothalamus: بخشی از مغز که هیپوفیز را کنترل میکند.
۵ Thyroid-Stimulating Hormone (TSH)
۶ Adrenocorticotropic Hormone (ACTH)
۷ Follicle-Stimulating Hormone (FSH)
۸ Luteinizing Hormone (LH)
۹ Growth Hormone (GH)
۱۰ Prolactin (PRL)
۱۱ Thyrotropin-Releasing Hormone (TRH)
۱۲ Oxytocin
۱۳ Vasopressin (هورمون ضدادرار)
۱۴ Gigantism
۱۵ Acromegaly
