آسیب مفصلی: وقتی مفاصل ما آسیب میبینند
مفصل چیست و چگونه کار میکند؟
مفصل۴ محلی است که دو یا چند استخوان به هم میرسند. وظیفه اصلی مفاصل، ایجاد قابلیت حرکت برای بدن ماست. برای درک بهتر، به یک لولای در فکر کنید که اجازه میدهد در باز و بسته شود. مفاصل بدن ما نیز نقش مشابهی دارند، اما بسیار پیچیدهتر هستند.
اجزای اصلی یک مفصل متحرک عبارتند از:
| نام جزء | وظیفه | مثال |
|---|---|---|
| غضروف۵ | پوشش انتهای استخوانها برای کاهش اصطکاک و جذب ضربه | مانند یک بالشتک نرم بین استخوانها |
| رباط۶ | اتصال استخوانها به یکدیگر در ناحیه مفصل | مانند طنابهای محکمی که استخوانها را کنار هم نگه میدارند |
| تاندون۷ | اتصال عضله به استخوان | مانند یک کابل قوی که نیروی عضله را به استخوان منتقل میکند |
| مایع مفصلی۸ | روغنکاری و تغذیه غضروف | مانند روغن داخل لولای در که حرکت را نرم میکند |
انواع اصلی آسیبهای مفصلی
آسیبهای مفصلی میتوانند خفیف، متوسط یا شدید باشند. دو نوع بسیار شایع، پیچخوردگی و دررفتگی هستند که اغلب با هم اشتباه گرفته میشوند، اما تفاوت اساسی با هم دارند.
پیچخوردگی (Sprain): این آسیب زمانی رخ میدهد که رباطهای اطراف مفصل بیش از حد کشیده یا پاره شوند. تصور کنید مچ پای شما به سمت داخل بچرخد؛ رباطهای خارجی مچ پا تحت کشش شدید قرار میگیرند و ممکن است دچار پارگی جزئی یا کامل شوند.
دررفتگی (Dislocation): این آسیب شدیدتر است و زمانی اتفاق میافتد که انتهای دو استخوان تشکیلدهنده یک مفصل، از موقعیت طبیعی خود خارج شوند. برای مثال، اگر فردی با دست باز زمین بخورد، ممکن است استخوان بازو از مفصل شانه خارج شود.
| ویژگی | پیچخوردگی | دررفتگی |
|---|---|---|
| ساختار آسیبدیده | رباط | خود مفصل و اغلب رباطها |
| شدت درد | متغیر (از خفیف تا شدید) | معمولاً بسیار شدید |
| تغییر شکل ظاهری | معمولاً واضح نیست، مگر در موارد شدید | مشهود و واضح (مفصل در جای خود نیست) |
| توانایی حرکت | محدود و دردناک | غیرممکن یا بسیار محدود |
علائم و نشانهها: بدن ما چه هشدارهایی میدهد؟
بدن بلافاصله پس از یک آسیب مفصلی، علائمی را نشان میدهد که مانند یک سیستم هشداردهنده عمل میکنند. شناخت این علائم برای اقدام به موقع بسیار مهم است.
علائم مشترک بسیاری از آسیبهای مفصلی عبارتند از:
- درد: این اولین و شایعترین علامت است. شدت درد میتواند با شدت آسیب مرتبط باشد.
- تورم۹: بدن برای محافظت از ناحیه آسیبدیده، مایعات و سلولهای التهابی به آن ناحیه میفرستد که باعث ورم میشود.
- کبودی۱۰: اگر رگهای خونی کوچک پاره شوند، خون در زیر پوست جمع شده و باعث تغییر رنگ و کبودی میشود.
- محدودیت در دامنه حرکت: شما نمیتوانید مفصل را به راحتی و به طور کامل مانند قبل حرکت دهید.
- عدم ثبات: ممکن است احساس کنید مفصل "خالی میکند" یا نمیتواند وزن شما را تحمل کند.
در آسیبهای شدید مانند دررفتگی، تغییر شکل واضح مفصل نیز دیده میشود. برای مثال، شانه ممکن است به طور واضحی افتاده یا در جای غیرطبیعی به نظر برسد.
اولین اقدامات ضروری پس از آسیب دیدگی
اقدامات اولیه پس از یک آسیب مفصلی میتواند تأثیر بسیار زیادی در روند بهبودی و کاهش عوارض داشته باشد. پروتکل RICE یک راهنمای ساده و مؤثر برای یادآوری این اقدامات است.
R استراحت: توقف فعالیت و بیحرکت کردن ناحیه آسیبدیده.
I یخ: استفاده از کمپرس سرد برای کاهش تورم و درد.
C فشار: بانداژ ملایم ناحیه برای محدود کردن تورم.
E ارتفاع: بالا نگه داشتن عضو آسیبدیده از سطح قلب.
مثال عملی: اگر دانشآموزی در زمین ورزش مچ پایش بپیچد، مربی باید بلافاصله:
۱. او را از بازی خارج کند (استراحت).
۲. یک کیسه یخ پیچیده در حوله روی مچ پا قرار دهد (یخ).
۳. با یک باند کشی ناحیه را ببندد، نه آنقدر سفت که گردش خون را قطع کند (فشار).
۴. پایش را روی یک نیمکت یا کیف بالا بگذارد (ارتفاع).
هشدار مهم: در مورد دررفتگیها، هرگز سعی نکنید مفصل را خودتان جا بیندازید. این کار میتواند به عصبها، رگهای خونی و سایر بافتها آسیب جدی برساند. بیمار باید بلافاصله به مرکز درمانی منتقل شود.
درمان و فرآیند بهبودی
روند درمان بستگی به نوع و شدت آسیب دارد. پزشک پس از معاینه و گاهی استفاده از عکسبرداری (مانند اشعه ایکس) برنامه درمانی را مشخص میکند.
| درجه آسیب | شرح | روشهای درمانی |
|---|---|---|
| درجه ۱ (خفیف) | کشش مختصر رباطها | RICE، استراحت، داروهای مسکن ساده |
| درجه ۲ (متوسط) | پارگی ناقص رباط | RICE، استفاده از آتل یا بریس، فیزیوتراپی |
| درجه ۳ (شدید) | پارگی کامل رباط یا دررفتگی | جااندازی بسته یا باز، گچ گرفتن، گاهی جراحی، فیزیوتراپی طولانیمدت |
فیزیوتراپی۱۱ و توانبخشی نقش بسیار مهمی در بازیابی کامل عملکرد مفصل دارد. فیزیوتراپیست با تمرینات خاص، به تقویت عضلات اطراف مفصل، افزایش دامنه حرکت و بازگرداندن ثبات کمک میکند. نادیده گرفتن این مرحله میتواند منجر به ضعف مزمن و آسیبهای مکرر در آینده شود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر، لزوماً اینطور نیست. بسیاری از پیچخوردگیهای درجه ۱ و ۲ اجازه راه رفتن با درد را میدهند. ادامه دادن به فعالیت بر روی عضو آسیبدیده میتواند روند بهبودی را کند کرده و آسیب را تشدید کند. همیشه بهتر است که عضو را استراحت داده و در صورت تداوم درد یا تورم به پزشک مراجعه کنید.
پاسخ: در ۴۸ تا ۷۲ ساعت اول پس از آسیب، فقط از کمپرس سرد استفاده کنید. سرما باعث انقباض رگهای خونی و کاهش التهاب و خونریزی داخلی میشود. هر بار حداکثر 20 دقیقه یخ بگذارید و حداقل 2 ساعت فاصله دهید. پس از fase حاد، معمولاً از روز سوم یا چهارم، گرما برای شل کردن عضلات سفت شده و افزایش جریان خون مفید است.
پاسخ: نه لزوماً. اگر آسیب به درستی درمان شود و دوره توانبخشی به طور کامل و تحت نظر متخصص انجام گیرد، در بسیاری از موارد مفصل میتواند قدرت و پایداری اولیه خود را به دست آورد. با این حال، یک آسیب قبلی، فرد را در معرض خطر کمی بالاتر برای آسیب مجدد قرار میدهد، بنابراین انجام تمرینات تقویتی پیشگیرانه بسیار مهم است.
آسیبهای مفصلی مانند پیچخوردگی و دررفتگی، اگرچه میتوانند دردناک و ناتوانکننده باشند، اما در اکثر موارد با مدیریت صحیح به طور کامل بهبود مییابند. کلید موفقیت در درمان، شناخت علائم، انجام اقدامات اولیه صحیح (RICE)، مراجعه به موقع به پزشک و پایبندی به برنامه توانبخشی است. پیشگیری، به ویژه با تقویت عضلات، استفاده از کفش مناسب و گرم کردن قبل از ورزش، همیشه بهتر از درمان است.
پاورقی
۱ پیچخوردگی (Sprain)
۲ دررفتگی (Dislocation)
۳ توانبخشی (Rehabilitation)
۴ مفصل (Joint)
۵ غضروف (Cartilage)
۶ رباط (Ligament)
۷ تاندون (Tendon)
۸ مایع مفصلی (Synovial Fluid)
۹ تورم (Swelling/Edema)
۱۰ کبودی (Bruising/Ecchymosis)
۱۱ فیزیوتراپی (Physiotherapy)
