مفصل لغزنده: موتور حرکتهای ظریف بدن
مفصل چیست و انواع اصلی آن کدامند؟
محل اتصال دو یا چند استخوان در بدن را مفصل۴ مینامند. مفاصل هستند که به اسکلت ما انعطاف میبخشند و حرکت را ممکن میسازند. آنها را بر اساس میزان تحرک به سه دستهٔ اصلی تقسیم میکنند:
| نوع مفصل | میزان حرکت | مثال |
|---|---|---|
| مفاصل ثابت۵ | فاقد حرکت | مفاصل بین استخوانهای جمجمه |
| مفاصل نیمهمتحرک۶ | حرکت محدود | مفاصل بین مهرههای ستون فقرات |
| مفاصل متحرک۷ | دارای دامنهٔ حرکتی وسیع | مفصل زانو، آرنج و لگن |
مفاصل متحرک خود به چندین دسته تقسیم میشوند که یکی از مهمترین و پرتعدادترین آنها، مفصل لغزنده است. تصور کنید دو قطعه چوب صاف را روی هم قرار دادهاید و آنها میتوانند به راحتی روی هم بلغزند. این تصویر ساده، عملکرد اصلی یک مفصل لغزنده را نشان میدهد.
مفصل لغزنده چگونه کار میکند؟
در مفصل لغزنده، سطوح مفصلی دو استخوان معمولاً تخت یا کمی مقعر هستند. این سطوح توسط یک لایه نازک از غضروف صاف پوشیده شدهاند که اصطکاک را به شدت کاهش میدهد. کل این ساختار نیز درون یک کپسول مفصلی محصور شده که مایعی لغزنده به نام مایع سینوویال۸ ترشح میکند. این مایع مانند روغن بین دو قطعه فلز، حرکت را نرم و آسان میسازد.
حرکت در این مفاصل عمدتاً به صورت لغزشی است. یعنی سطوح استخوانی در تماس با هم، بدون انجام حرکات چرخشی یا خم و راست شدن عمده، روی هم میلغزند. این حرکت اغلب بسیار محدود است، اما همین حرکت کوچک، وقتی در چندین مفصل کنار هم جمع شود، دامنهٔ حرکتی قابل توجهی ایجاد میکند.
کجاهای بدن ما میلغزند؟
مفاصل لغزنده در سراسر بدن یافت میشوند و نقش حیاتی در حرکات روزمره ما ایفا میکنند. در اینجا به برخی از مهمترین مکانهای آنها اشاره میکنیم:
| نام ناحیه | مثال مفصل لغزنده | نقش حرکتی |
|---|---|---|
| مچ دست و پا | مفاصل بین استخوانهای مچ (مثلاً بین استخوان ناوی و هرمی) | افزایش انعطافپذیری و دامنهٔ حرکت در چرخش مچ |
| ستون فقرات | مفاصل بین مهرهها (مفاصل بینمهرهای) | اجازهٔ خم شدن و چرخش جزئی به کمر و گردن |
| قسمت فوقانی پا | مفاصل بین استخوانهای تارس قدامی | کمک به تنظیم و توزیع وزن بدن هنگام راه رفتن |
به عنوان یک مثال عینی، دست خود را باز کنید و سپس به آرامی مچ دست خود را به چپ و راست حرکت دهید. بخشی از این حرکت ظریف، حاصل لغزش استخوانهای کوچک مچ دست شما بر روی یکدیگر است. همین حرکت ساده برای فعالیتهایی مانند تایپ کردن، نقاشی کشیدن یا بستن دکمهٔ پیراهن ضروری است.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. مچ پا یک ساختار پیچیده است که از چندین مفصل تشکیل شده. در حالی که مفاصل بین استخوانهای خود مچ پا از نوع لغزنده هستند، مفصل اصلی که ساق پا را به کف پا وصل میکند (مفصل قاپ-درقابی۹) یک مفصل لولایی است که مسئول حرکات اصلی بالا و پایین بردن پا است.
پاسخ: خیر. برخلاف مفاصل گوی و کاسهای مانند شانه و لگن، مفاصل لغزنده برای حرکات وسیع و چرخشی طراحی نشدهاند. دامنهٔ حرکت آنها عمدتاً به چند میلیمتر لغزش محدود میشود و عملکرد اصلی آنها ایجاد انعطاف و تطبیقپذیری در حرکات کوچک و ظریف است.
پاسخ: یکی از شایعترین مشکلات مربوط به این مفاصل، آرتروز۱۰ است. در این بیماری، غضروف محافظ انتهای استخوانها به تدریج ساییده میشود. وقتی این غضروف از بین برود، حرکت "استخوان روی استخوان" اتفاق میافتد که باعث درد، تورم و سفتی مفصل میشود. استفادهٔ بیش از حد یا آسیبهای قدیمی میتوانند خطر بروز آرتروز را افزایش دهند.
پاورقی
۱ Gliding Joint (مفصل لغزنده)
۲ Wrist
۳ Ankle
۴ Joint
۵ Fibrous Joints (Synarthrosis)
۶ Cartilaginous Joints (Amphiarthrosis)
۷ Synovial Joints (Diarthrosis)
۸ Synovial Fluid
۹ Talocrural Joint
۱۰ Osteoarthritis
