کما: سفری به دنیای مرموز بیهوشی عمیق
کما چیست و مغز در این حالت چه میکند؟
کما یک حالت بیهوشی عمیق و طولانیمدت است که در آن فرد هوشیاری خود را به طور کامل از دست میدهد. در این حالت، فرد به صداها، لمس یا حتی درد واکنشی نشان نمیدهد و قادر به بیدار شدن نیست. برای درک بهتر، میتوان مغز را به یک رایانه بسیار پیشرفته تشبیه کرد. کما مانند زمانی است که صفحهنمایش رایانه خاموش است، اما برخی از بخشهای سختافزار هنوز در حال کار کردن هستند. بخشی از مغز که مسئول هوشیاری است، سیستم فعال کننده شبکهای۳ نام دارد. اگر این بخش به شدت آسیب ببیند، مانند این است که کلید اصلی روشنایی مغز خاموش شده و فرد وارد حالت کما میشود.
دلایل اصلی ورود به حالت کما
عوامل بسیاری میتوانند باعث ایجاد کما شوند. این عوامل را میتوان به چند دستهٔ اصلی تقسیم کرد. درک این دلایل به ما کمک میکند تا از بروز بسیاری از موارد کما پیشگیری کنیم.
| دستهبندی | مثالهای رایج | توضیح مختصر |
|---|---|---|
| ضربهای به سر | سقوط، تصادف رانندگی | آسیب فیزیکی مستقیم به مغز که باعث تورم یا خونریزی میشود. |
| سکته مغزی | انسداد یا پارگی رگ خونی در مغز | قطع جریان خون و اکسیژن به بخشی از مغز که مسئول هوشیاری است. |
| مسمومیت و سوءمصرف مواد | اوردوز۴ دارویی، مسمومیت با الکل | مواد سمی عملکرد شیمیایی مغز را مختل میکنند. |
| عدم تعادل مواد در بدن | قند خون بسیار بالا یا بسیار پایین | مغز برای کار کردن به سطح ثابتی از قند و سایر مواد نیاز دارد. |
سطحبندی کما: از گیجی تا بیهوشی کامل
همهٔ کماها یکسان نیستند. پزشکان برای سنجش عمق بیهوشی از مقیاسهایی استفاده میکنند. یکی از معروفترین این مقیاسها، مقیاس کمای گلاسکو۵ است که وضعیت بیمار را بر اساس باز کردن چشمها، پاسخ کلامی و پاسخ حرکتی ارزیابی میکند. نمرهٔ پایین در این مقیاس نشاندهندهٔ بیهوشی عمیقتر است. برای مثال، نمرهٔ 3 نشاندهندهٔ deepest coma (عمیقترین حالت کما) و نمرهٔ 15 نشاندهندهٔ هوشیاری کامل است.
یک روش دیگر برای اندازهگیری فعالیت مغز، استفاده از دستگاه نوار مغزی۲ است. در این روش، الکترودهایی روی سر بیمار قرار میگیرد تا امواج الکتریکی مغز را ثبت کند. در حالت کما، این امواج اغلب بسیار کند و با دامنهٔ پایین هستند. رابطهٔ سادهای که در بسیاری از فرآیندهای زیستی وجود دارد این است که $ \text{سطح هوشیاری} \propto \text{سطح متابولیسم مغز} $ که در آن نماد $ \propto $ به معنای "متناسب با" است. یعنی هرچه سوختوساز مغز کمتر باشد، سطح هوشیاری نیز پایینتر میرود.
درمان و مراقبت: زندگی در آستانه
درمان کما ابتدا بر روی حفظ جان بیمار و محافظت از مغز متمرکز است. از آنجایی که فرد در کما نمیتواند خودش غذا بخورد، از طریق لوله، به او غذا و آب میرسانند. همچنین برای کمک به تنفس، ممکن است از دستگاه ونتیلاتور۶ استفاده شود. هدف اصلی درمان، برطرف کردن علت اصلی کماست. برای مثال، اگر کما به دلیل یک تومور مغزی ایجاد شده باشد، ممکن است عمل جراحی لازم باشد. یا اگر به دلیل یک عفونت شدید مانند مننژیت۷ است، از آنتیبیوتیکهای قوی استفاده میکنند.
| هدف درمانی | روشهای رایج | اهمیت |
|---|---|---|
| حفظ عملکردهای حیاتی | دستگاه تنفس مصنوعی، تغذیه با لوله | زنده ماندن بیمار تا زمان بهبودی مغز |
| کاهش فشار و تورم مغز | داروهای ضدالتهاب، عمل جراحی | جلوگیری از آسیب بیشتر به سلولهای مغزی |
| درمان علت اصلی | آنتیبیوتیک، تنظیم قند خون، جراحی | از بین بردن ریشهٔ مشکل |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر، این یک باور غلط رایج است. در حالت کمای واقعی، مغز قادر به پردازش و ذخیرهسازی اطلاعات حسی مانند صداها نیست. بنابراین فرد هیچ چیز را نمیشنود و خاطرهای از آن دوره تشکیل نمیدهد. البته زمانی که فرد در حال بهبودی است و به سطوح سبکتر هوشیاری میرود، ممکن است نسبت به محرکها آگاهی نسبی پیدا کند.
اگرچه بیمار در کما ممکن است مستقیماً پاسخ ندهد، اما بسیاری از متخصصان معتقدند که صحبت کردن و لمس ملایم بیمار میتواند مفید باشد. این کار ممکن است در سطح ناخودآگاه ثبت شود و به فرآیند بهبودی کمک کند. همچنین این اقدامات برای خانوادهها بسیار تسکیندهنده است و احساس ارتباط با عزیزشان را حفظ میکند.
این دو حالت کاملاً متفاوت هستند. در کما، مغز هنوز فعالیت دارد، هرچند بسیار کم. فرد ممکن است خودبهخود یا با درمان از کما خارج شود. اما در مرگ مغزی، تمام فعالیتهای مغز، از جمله ساقهٔ مغز که کنترل تنفس و ضربان قلب را بر عهده دارد، به طور غیرقابل بازگشت از بین رفته است. مرگ مغزی به معنای مرگ قطعی فرد است.
پاورقی
۱ کما (Coma)
۲ نوار مغزی (Electroencephalogram - EEG)
۳ سیستم فعال کننده شبکهای (Reticular Activating System - RAS)
۴ اوردوز (Overdose)
۵ مقیاس کمای گلاسکو (Glasgow Coma Scale - GCS)
۶ ونتیلاتور (Ventilator)
۷ مننژیت (Meningitis)
