اعتیاد: زندان نامرئی وابستگی
اعتیاد چیست و چگونه آغاز میشود؟
اعتیاد یک وضعیت پزشکی مزمن۵ است که بر مغز و رفتار فرد تأثیر میگذارد. وقتی کسی به یک ماده (مانند نیکوتین۶ در سیگار) یا یک رفتار (مانند قمار) معتاد میشود، کنترل خود را بر مصرف یا انجام آن از دست میدهد، حتی اگر بداند که نتیجهای جز ضرر ندارد. فرآیند اعتیاد معمولاً با یک اقدام داوطلبانه شروع میشود. مثلاً یک نوجوان ممکن است از روی کنجکاوی یا تحت تأثیر دوستانش یک نخ سیگار را امتحان کند. اما با تکرار این رفتار، مغز تغییر میکند و این تغییرات منجر به وابستگی میشود.
مغز یک فرد معتاد چه تغییراتی میکند؟
مغز یک سیستم پاداش۷ دارد. وقتی کاری ضروری برای بقا (مانند خوردن غذا) انجام میدهیم، مغز یک ماده شیمیایی به نام دوپامین۸ آزاد میکند که باعث احساس لذت میشود. این لذت ما را تشویق میکند که آن رفتار مفید را تکرار کنیم. مواد مخدر یا برخی رفتارها، این سیستم پاداش را هک میکنند و مقدار بسیار زیادی دوپامین آزاد میسازند، بسیار بیشتر از یک پاداش طبیعی.
با تکرار مصرف، مغز به این سطوح غیرطبیعی دوپامین عادت میکند. سپس برای صرفهجویی در انرژی، تولید طبیعی دوپامین را کاهش میدهد. در نتیجه، فرد فقط زمانی احساس لذت یا حتی طبیعی بودن میکند که ماده را مصرف کرده یا رفتار را انجام دهد. بدون آن، احساس افسردگی، خستگی و بیحوصلگی میکند. این چرخه، پایه و اساس وابستگی روانی و جسمی است.
| نوع وابستگی | توضیح | مثال |
|---|---|---|
| وابستگی جسمی (فیزیولوژیک) | وقتی بدن به حضور یک ماده شیمیایی عادت میکند و در صورت قطع آن، دچار علائم ناخوشایند فیزیکی میشود. | معتادان به الکل یا مواد مخدری مانند تریاک۹ در صورت قطع مصرف، دچار لرزش، تعریق و درد شدید میشوند. |
| وابستگی روانی (روانشناختی) | یک میل شدید و وسواسگونه برای مصرف ماده یا انجام یک رفتار به منظور تجربه لذت، کاهش استرس یا فرار از واقعیت. | وسوسه شدید برای بازیهای ویدیویی یا قمار، حتی زمانی که فرد میداند به زندگیاش آسیب میزند. |
| تحمل دارویی | نیاز به مصرف مقدار بیشتری از یک ماده برای دستیابی به همان اثر اولیه. این یک مکانیسم تطبیقی مغز است. | فردی که قبلاً با یک قرص مسکن آرام میشد، اکنون برای همان اثر به دو یا سه قرص نیاز دارد. |
از مصرف تفننی تا اعتیاد کامل: یک سفر نزولی
اعتیاد یک شبه ایجاد نمیشود. این فرآیند معمولاً چند مرحله دارد:
۱. آزمایش و مصرف اولیه: معمولاً در نوجوانی یا جوانی و تحت تأثیر فشار همسالان، کنجکاوی یا برای فرار از یک مشکل رخ میدهد.
۲. مصرف منظم: فرد به طور مرتب از ماده استفاده یا رفتار را انجام میدهد، اما هنوز کنترل دارد. این مرحله اغلب با تفریح و مهمانیها همراه است.
۳. مصرف خطرناک/سوءمصرف: مصرف در موقعیتهای پرخطر (مانند رانندگی) افزایش مییابد و مشکلاتی در روابط، تحصیل یا کار شروع میشود.
۴. وابستگی و اعتیاد: در این مرحله، تحمل دارویی و علائم ترک ظاهر میشوند. فرد بیشتر وقت و انرژی خود را صرف فکر کردن به ماده، تهیه و مصرف آن میکند. مصرف دیگر برای لذت نیست، بلکه برای اجتناب از رنج علائم ترک است.
نقش خانواده و محیط در پیشگیری از اعتیاد
خانواده اولین و مهمترین محیطی است که میتواند فرد را در برابر اعتیاد واکسینه کند. ایجاد فضایی صمیمی و پر از اعتماد، آموزش مهارت «نه» گفتن به پیشنهادات خطرناک، و تقویت عزت نفس۱۰ در کودکان و نوجوانان، از مؤثرترین راهکارها هستند. وقتی یک نوجوان در خانوادهای احساس ارزشمندی و امنیت کند، کمتر به سمت مواد مخدر برای جبران کمبودهای عاطفی کشیده میشود.
مدارس نیز نقش بسزایی دارند. آموزشهای علمی درباره عواقب اعتیاد، برگزاری کارگاههای مهارتآموزی زندگی و ایجاد محیطی سالم برای ورزش و خلاقیت، میتواند جایگزینهای سالمی برای پر کردن اوقات فراغت ارائه دهد.
راههای مقابله و درمان: آیا ترک اعتیاد ممکن است؟
بله، قطعاً ممکن است! اما مانند هر بیماری مزمن دیگری، درمان آن نیاز به زمان، صبر و کمک تخصصی دارد. درمان اعتیاد معمولاً ترکیبی از روشهای زیر است:
سمزدایی۱۱ پزشکی: اولین قدم برای کسانی که وابستگی جسمی شدید دارند. تحت نظارت پزشک، ماده به تدریج از بدن خارج میشود تا علائم ترک به حداقل برسد. این مرحله فقط وابستگی جسمی را درمان میکند.
رواندرمانی و مشاوره: این مرحله برای درمان ریشهای مشکل، یعنی وابستگی روانی، حیاتی است. درمانگر به فرد کمک میکند تا محرکهای مصرف را شناسایی کند، مهارتهای مقابلهای سالم را بیاموزد و افکار و باورهای منفی را تغییر دهد.
گروههای حمایتی: مانند انجمن معتادان گمنام. حضور در جمع افرادی که مشکلات مشابهی دارند، احساس تنهایی و شرم را از بین میبرد و امیدواری ایجاد میکند.
دارودرمانی: در برخی موارد، از داروهایی برای کاهش وسوسه و علائم ترک استفاده میشود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
۱ Physiological Dependence: وابستگی جسمانی بدن به یک ماده خارجی.
۲ Psychological Dependence: وابستگی ذهنی و عاطفی به یک ماده یا رفتار برای احساس لذت یا آرامش.
۳ Drug Tolerance: نیاز به افزایش مقدار ماده برای دستیابی به اثر اولیه.
۴ Withdrawal Symptoms: مجموعه علائم ناخوشایند جسمی و روانی که پس از
