ضربان قلب؛ تعداد انقباضات قلب در دقیقه

ضربان قلب: موتور حیات بدن شما

قلب شما چگونه می‌تپد؟

قلب یک ماهویچه‌ی ویژه است که مانند یک پمپ قدرتمند عمل می‌کند. کار آن فرستادن خونِ سرشار از اکسیژن و مواد غذایی به تمام نقاط بدن و سپس جمع‌آوری خون حاوی دی‌اکسیدکربن و مواد زائد برای تصفیه است. هر بار که قلب منقبض می‌شود (سیستول^۵)، خون را به داخل رگ‌ها پمپاژ می‌کند. سپس قلب استراحت کرده و شل می‌شود (دیاستول^۶) تا برای انقباض بعدی پر از خون شود. به این چرخه‌ی مداوم انقباض و استراحت، یک «ضربان» قلب می‌گویند. ضربان قلب یعنی تعداد دفعاتی که این چرخه در مدت یک دقیقه تکرار می‌شود.

برای درک بهتر، یک توپ بادی را تصور کنید. وقتی آن را فشار می‌دهید (انقباض)، هوا از آن خارج می‌شود. وقتی دست خود را برمی‌دارید (استراحت)، توپ دوباره به شکل اول برمی‌گردد. قلب شما هم به طور مداوم در حال انجام این کار است، اما با خون به جای هوا.

ضربان قلب طبیعی در سنین مختلف

ضربان قلب طبیعی برای همه‌ی افراد یکسان نیست و مهم‌ترین عاملی که بر آن تأثیر می‌گذارد، سن است. نوزادان و کودکان به دلیل متابولیسم^۷ سریع‌تر و اندازه‌ی کوچک‌تر بدن، ضربان قلب بسیار بالاتری نسبت به بزرگسالان دارند. این عدد با افزایش سن به تدریج کاهش می‌یابد. جدول زیر محدوده‌ی طبیعی ضربان قلب در حالت استراحت را برای گروه‌های سنی مختلف نشان می‌دهد.

عوامل مؤثر بر افزایش و کاهش ضربان قلب

ضربان قلب یک عدد ثابت نیست و در طول روز بسته به نیاز بدن و شرایط محیطی تغییر می‌کند. این تغییرات کاملاً طبیعی هستند. برخی از این عوامل عبارت‌اند از:

فعالیت بدنی: هنگام ورزش، ماهیچه‌های شما به اکسیژن و انرژی بیشتری نیاز دارند. بنابراین قلب سریع‌تر می‌تپد تا خون بیشتری را پمپاژ کند. پس از پایان ورزش، ضربان قلب به تدریج به حالت عادی برمی‌گردد.
احساسات: هیجان، استرس، ترس یا عصبانیت باعث ترشح هورمون‌هایی مانند آدرنالین^۸ می‌شوند که ضربان قلب را به سرعت افزایش می‌دهند.
بیماری و تب: وقتی بدن با یک عفونت مبارزه می‌کند و دمای آن بالا می‌رود (تب)، متابولیسم افزایش یافته و ضربان قلب بالا می‌رود.
مصرف مواد: نوشیدنی‌های کافئین‌دار مانند قهوه و چای، و نیز سیگار می‌توانند موقتاً ضربان قلب را افزایش دهند.
استراحت و خواب: در حالت استراحت عمیق و خواب، ضربان قلب به کمترین حد خود در طول روز می‌رسد.

چگونه ضربان قلب خود را اندازه‌گیری کنیم؟

شما می‌توانید به راحتی و بدون نیاز به دستگاه خاصی، ضربان قلب خود را اندازه بگیرید. این کار با پیدا کردن «نبض» انجام می‌شود. نبض در واقع موج فشاری است که با هر ضربان قلب در دیواره‌ی سرخرگ‌ها ایجاد می‌شود. دو نقطه‌ی رایج برای پیدا کردن نبض عبارت‌اند از:

۱. مچ دست (نبض رادیال^۹): کف دست خود را به سمت بالا بگیرید. دو انگشت اشاره و وسطی دست دیگر را روی قسمت پایینی و خارجی مچ دست (درست زیر شست) قرار دهید. فشار ملایمی وارد کنید تا نبض را زیر انگشتان خود احساس کنید.
۲. گردن (نبض کاروتید^۱۰): انگشتان خود را در کنار نای^۱۱، در گودی بین عضلات گردن و حنجره قرار دهید. بسیار آرام فشار دهید.

هشدار: برای اندازه‌گیری نبض گردن، هرگز از فشار زیاد استفاده نکنید و همزمان نبض هر دو طرف گردن را نگرفته زیرا ممکن است باعث سرگیجه شود.

روش اندازه‌گیری: پس از پیدا کردن نبض، به ساعت دارای ثانیه‌شمار نگاه کنید. تعداد ضربان‌هایی را که در مدت 15 ثانیه احساس می‌کنید، بشمارید. سپس این عدد را در 4 ضرب کنید تا ضربان قلب در یک دقیقه به دست آید. برای دقت بیشتر، می‌توانید تعداد ضربان‌ها را در 30 ثانیه شمرده و در 2 ضرب کنید.

ضربان قلب هدف برای ورزش و سلامتی

هنگام ورزش کردن، مهم است که ضربان قلب شما در یک محدوده‌ی ایمن و مؤثر باشد تا هم به سلامت قلب آسیب نرسد و هم بیشترین فایده را از ورزش ببرید. این محدوده را «ضربان قلب هدف» می‌نامند. یک روش ساده برای محاسبه‌ی حدودی حداکثر ضربان قلب مجاز بر اساس سن وجود دارد:

$ \text{حداکثر ضربان قلب تقریبی} = 220 - \text{سن} $

برای مثال، حداکثر ضربان قلب تقریبی برای یک نوجوان 16 ساله برابر است با $ 220 - 16 = 204 $ ضربان در دقیقه. ضربان قلب هدف برای یک ورزش هوازی^۱۲ معمولی، بین 50 تا 85 درصد این حداکثر است. برای همین نوجوان، این محدوده بین $ 204 \times 0.5 = 102 $ تا $ 204 \times 0.85 \approx 173 $ ضربان در دقیقه خواهد بود.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

^۱ Heart Rate (HR)
^۲ Resting Heart Rate (RHR)
^۳ Maximum Heart Rate (MHR)
^۴ Pulse
^۵ Systole: مرحله انقباض قلب.
^۶ Diastole: مرحله استراحت و شل شدن قلب.
^۷ Metabolism: مجموعه واکنش‌های شیمیایی در بدن برای تولید انرژی.
^۸ Adrenaline: هورمونی که در پاسخ به استرس ترشح می‌شود.
^۹ Radial Pulse
^۱۰ Carotid Pulse
^۱۱ Trachea
^۱۲ Aerobic Exercise: ورزشی که موجب افزایش مصرف اکسیژن می‌شود، مانند دویدن و شنا.
^۱۳ Arrhythmia: بی‌نظمی در ضربان قلب.