حجم ذخیره بازدمی (ERV): هوای اضافی در ریههای شما
ریههای ما چگونه کار میکنند؟
ریههای شما مانند دو بادکنک اسفنجی هستند که در قفسه سینه قرار گرفتهاند. کار اصلی آنها گرفتن اکسیژن از هوایی که تنفس میکنیم و خارج کردن دیاکسید کربن از بدن است. اما ریهها همیشه کاملاً خالی یا کاملاً پر نیستند. حتی وقتی فکر میکنید همه هوای داخل ریههایتان را بیرون دادهاید، باز هم مقدار قابل توجهی هوا در آنها باقی میماند. برای درک بهتر این موضوع، دانشمندان حجمهای مختلفی از هوا در ریهها را تعریف کردهاند که یکی از مهمترین آنها حجم ذخیره بازدمی1 است.
حجم ذخیره بازدمی دقیقاً چیست؟
حجم ذخیره بازدمی (ERV) به حداکثر حجم هوایی گفته میشود که شما میتوانید بعد از یک بازدم عادی و آرام، با نیرو و به صورت ارادی از ریههای خود خارج کنید. به عبارت سادهتر، این هوای «اضافی» و «ذخیرهشده» در ریههاست که در شرایط عادی از آن استفاده نمیکنیم، اما در مواقع نیاز (مثل ورزش کردن) میتوانیم آن را آزاد کنیم.
مثلاً یک بطری آب را در نظر بگیرید که تا نیمه پر شده است. اگر با یک نی شروع به نوشیدن کنید، ابتدا آبی که میآید مربوط به همان نیمه بالایی است. اما اگر با قدرت بیشتری بمکید، میتوانید آب بیشتری از ته بطری نیز بیرون بکشید. این آب اضافی در ته بطری، شبیه به حجم ذخیره بازدمی در ریههای شماست.
حجمهای مختلف هوا در ریهها
برای درک کامل ERV، باید آن را در کنار سایر حجمهای ریوی دید. این حجمها مانند قطعات یک پازل، تصویر کاملی از تنفس ما را میسازند.
| نام حجم | نماد | تعریف | مقدار تقریبی (میلیلیتر) |
|---|---|---|---|
| حجم جاری | TV | حجم هوایی که در هر بار دم و بازدم عادی جابهجا میشود. | 500 |
| حجم ذخیره دمی | IRV | حداکثر حجم هوایی که پس از یک دم عادی میتوان وارد ریهها کرد. | 3100 |
| حجم ذخیره بازدمی | ERV | حداکثر حجم هوایی که پس از یک بازدم عادی میتوان از ریهها خارج کرد. | 1200 |
| حجم باقیمانده | RV | حجم هوایی که پس از یک بازدم حداکثری نیز در ریهها باقی میماند و خارج نمیشود. | 1200 |
همانطور که در جدول بالا میبینید، ERV تنها یکی از چندین حجم مهم در ریههاست. این حجمها با هم ترکیب میشوند و ظرفیتهای ریوی را تشکیل میدهند. برای مثال، ظرفیت حیاتی (VC)2 از جمع سه حجم زیر به دست میآید:
$ VC = IRV + TV + ERV $
چگونه حجم ذخیره بازدمی را اندازهگیری میکنند؟
برای اندازهگیری دقیق ERV و سایر حجمهای ریوی، از دستگاهی به نام اسپیرومتر3 استفاده میشود. این دستگاه معمولاً یک دهانی دارد که فرد آن را در دهان خود قرار میدهد و یک گیره بینی نیز دارد تا هوا از بینی خارج نشود. سپس از فرد خواسته میشود تا پس از یک بازدم عادی، با حداکثر قدرت و سرعت ممکن است بازدم کند. دستگاه، حجم هوای خارجشده در این مرحله را که دقیقاً برابر با ERV است، ثبت و اندازهگیری میکند.
نقش حجم ذخیره بازدمی در ورزش و فعالیتهای روزمره
حجم ذخیره بازدمی یک منبع حیاتی برای بدن، بهویژه هنگام فعالیت بدنی است. وقتی شما میدوید، شنا میکنید یا حتی از پلهها بالا میروید، بدن شما به اکسیژن بیشتری نیاز دارد و باید دیاکسید کربن بیشتری را دفع کند.
در این شرایط، بدن شما نه تنها از حجم جاری عادی ($TV$) استفاده میکند، بلکه از حجم ذخیره دمی ($IRV$) برای ورود هوای بیشتر و از حجم ذخیره بازدمی ($ERV$) برای خروج سریعتر و کاملتر هوای حاوی دیاکسید کربن استفاده میکند. این مکانیسم به بدن کمک میکند تا با افزایش تقاضا برای تبادل گازها هماهنگ شود. یک ورزشکار حرفهای معمولاً ERV بیشتری نسبت به یک فرد کمتحرک دارد، زیرا ریهها و عضلات تنفسی او قویتر و کارآمدتر هستند.
عواملی که بر حجم ذخیره بازدمی تأثیر میگذارند
مقدار ERV در افراد مختلف، ثابت نیست و تحت تأثیر عوامل زیادی قرار میگیرد:
- قد: افراد قدبلند معمولاً ریههای بزرگتری دارند و در نتیجه ERV بیشتری خواهند داشت.
- جنسیت: به طور معمول، مردان حجم ریوی بیشتری نسبت به زنان دارند.
- سن: با افزایش سن، انعطافپذیری ریهها کاهش مییابد و ممکن است ERV کمی کمتر شود.
- وضعیت جسمانی: ورزش و تمرینات منظم تنفسی (مانند آنچه شناگران انجام میدهند) میتواند باعث افزایش ERV شود.
- وضعیت بدن: وقتی شما ایستادهاید، ERV بیشتری نسبت به زمانی که دراز کشیدهاید دارید، زیرا در حالت درازکش، اندامهای داخلی به دیافراگم فشار وارد میکنند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. پس از خارج کردن حداکثر هوای ممکن (شامل TV + ERV)، باز هم حجمی از هوا به نام حجم باقیمانده (RV) در ریهها میماند. این هوا مانع از روی هم چسبیدن کیسههای هوایی کوچک ریه (آلوئولها) میشود و برای تبادل گازها در چرخه تنفسی بعدی ضروری است.
کاهش ERV میتواند نشاندهندهی برخی بیماریهای ریوی مانند آسم، برونشیت مزمن یا فیبروز ریوی باشد. در این بیماریها، ریهها انعطافپذیری خود را از دست میدهند یا راههای هوایی مسدود میشوند و در نتیجه فرد نمیتواند هوای ذخیره شده را به راحتی خارج کند. البته تفسیر نتایج تستهای ریوی همیشه باید توسط پزشک انجام شود.
بله، با انجام منظم ورزشهای هوازی (مانند دویدن، شنا، دوچرخهسواری) و تمرینات تقویت کننده عضلات تنفسی، میتوان کارایی ریهها و قدرت عضلات درگیر در بازدم را افزایش داد که در نهایت میتواند به بهبود ERV منجر شود.
پاورقی
1حجم ذخیره بازدمی (Expiratory Reserve Volume - ERV): حداکثر حجم هوایی که پس از یک بازدم عادی میتوان با تلاش از ریه خارج کرد.
2ظرفیت حیاتی (Vital Capacity - VC): حداکثر حجم هوایی که میتوان پس از یک دم حداکثری، با حداکثر force بازدم خارج کرد. ($ VC = IRV + TV + ERV $)
3اسپیرومتر (Spirometer): دستگاهی برای اندازهگیری حجمها و ظرفیتهای مختلف ریوی.
