جنبش تنباکو؛ هنگامی که مردم با تحریم یک کالا، استعمار را به زانو درآوردند
چگونه فروش یک کالا به یک بیگانه، ایرانیان را متحد کرد؟
ایران در دوران قاجار با دو مشکل بزرگ روبرو بود: از یک سو، شاهان قدرتمند بودند و مردم نقشی در تصمیمگیریها نداشتند و از سوی دیگر، کشورهای خارجی مانند انگلستان و روسیه به دنبال به دست آوردن امتیازهای گوناگون از ایران بودند . ناصرالدین شاه برای تأمین هزینههای سفرهای پرهزینهاش، بسیاری از منابع کشور را به بیگانگان واگذار کرده بود .
در سال 1268 هجری خورشیدی، شاه در سفر سوم خود به اروپا، امتیاز بسیار مهمی را به یک فرد انگلیسی به نام «ماژور تالبوت» داد . بر اساس این قرارداد، شرکت «رژی» برای 50 سال، تنها خریدار و فروشندهٔ قانونی تنباکو در ایران میشد . این یعنی همهٔ کشاورزان، بازرگانان و حتی مصرفکنندگان عادی، مجبور بودند با این شرکت معامله کنند و این موضوع به معنای از بین رفتن کسب و کار و زندگی بسیاری از مردم بود .
- کشاورزانی که تنباکو میکاشتند، مجبور بودند محصول خود را به قیمتی که شرکت تعیین میکرد به آن بفروشند .
- بازرگانان که تجارت تنباکو منبع درآمدشان بود، کاملاً ورشکست میشدند .
- مردم عادی مجبور بودند تنباکو را گرانتر از قبل بخرند .
واکنش مردم به این خبر، سریع و خشمگینانه بود. در شهرهای بزرگ مانند تهران، تبریز و اصفهان، مردم به رهبری روحانیون دست به اعتراض زدند . آنها در مساجد و تکیهها اجتماع میکردند و از این که منبع درآمد و استقلال کشور به دست بیگانگان افتاده است، ابراز ناراحتی میکردند . حتی برخی از بازرگانان برای نشان دادن اعتراض خود، در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) بست نشستند .
حکم تاریخی میرزای شیرازی و پیروزی بزرگ
اوج این جنبش، زمانی بود که مردم برای راهنمایی به مرجع بزرگ دینی خود، میرزای حسن شیرازی، در شهر سامرا (در عراق امروزی) روی آوردند . سید جمالالدین اسدآبادی، که از مبارزان معروف علیه استعمار بود، طی نامهای از میرزای شیرازی خواست تا برای متوقف کردن این قرارداد چارهای بیندیشد .
میرزای شیرازی در اقدامی تاریخی و شجاعانه، حکمی صادر کرد. او اعلام داشت که «استعمال توتون و تنباکو به هر نحو که باشد، در حکم محاربه با امام زمان (عج) است» . این حکم که به «فتوای تحریم تنباکو» معروف شد، به معنای این بود که مصرف تنباکو تا زمانی که این امتیاز استعماری لغو نشود، گناه بزرگی محسوب میشود .
این تحریم سراسری، کار را بر دولت و شرکت انگلیسی بسیار سخت کرد. مدتی بعد، ناصرالدین شاه که جز شکست راهی ندید، مجبور شد قرارداد را به طور کامل لغو کند .
این پیروزی برای مردم ایران بسیار مهم بود، زیرا:
- نشان داد که میتوان با یک حرکت هماهنگ و هوشمندانه (تحریم)، جلوی زیادهخواهی بیگانگان را گرفت.
- برای نخستین بار، مردم ایران به عنوان یک نیروی قدرتمند سیاسی ظاهر شدند و از شاه و دولت خود امتیاز گرفتند .
- این جنبش، زمینهساز انقلاب مشروطه شد و به ایرانیان آموخت که برای به دست آوردن حقوق خود باید متحد و یکصدا باشند .
پرسشها و ابهامهای رایج دربارهٔ جنبش تنباکو
آیا جنبش تنباکو فقط به خاطر افزایش قیمت تنباکو بود؟
خیر، افزایش قیمت تنها بخش کوچکی از ماجرا بود. اصل قضیه به حاکمیت و استقلال اقتصادی کشور بازمیگشت. وقتی یک شرکت خارجی انحصار خرید و فروش یک کالای اساسی را در دست میگیرد، در واقع اقتصاد و زندگی میلیونها نفر را کنترل میکند و این یک تهدید بزرگ برای استقلال یک کشور محسوب میشود .
آیا شاه نمیتوانست با زور جلوی مردم را بگیرد؟
او این کار را کرد! دولت افراد زیادی را تبعید کرد و حتی به روی مردم تیراندازی کرد . اما چون اعتراضها بسیار گسترده و سراسری بود و همهٔ مردم از یک حکم دینی واحد پیروی میکردند، زور شاه نتیجهای نداشت و در نهایت تسلیم خواست مردم شد .
آیا این اولین باری بود که ایرانیان در برابر استعمار ایستادگی میکردند؟
خیر، پیش از آن نیز اعتراضهایی رخ داده بود، اما جنبش تنباکو اولین و گستردهترین قیام سراسری و موفقیتآمیز بود که در آن همهٔ اقشار جامعه (بازاری، روحانی، کشاورز، کارگر و حتی زنان) در کنار هم قرار گرفتند و توانستند به خواستهٔ خود برسند .