آداب سخن؛ هنر گفتار سنجیده
مخاطب، زمان و مکان؛ سه اصل کلیدی در سخنوری
هر کلامی که بر زبان میآوریم، مانند تیری است که از کمان رها میشود. این تیر اگر درست نشانهگیری نشود، ممکن است به هدف نخورد یا حتی به کسی آسیب بزند. برای اینکه سخن ما مؤثر واقع شود، باید سه اصل مهم را در نظر بگیریم.
۱. مخاطبشناسی: آیا با دوست صمیمی خود حرف میزنید یا با معلم؟ با همکلاسی کوچکتر یا با پدربزرگ؟ هر کسی جایگاه، سن و روحیهی خاص خود را دارد. برای مثال، وقتی با دوست خود دربارهی یک فیلم جدید صحبت میکنید، میتوانید از اصطلاحات خودمانی استفاده کنید، اما وقتی با پدربزرگ یا مادربزرگ حرف میزنید، باید لحن محترمانهتری داشته باشید و کلمات را شمردهتر بیان کنید. شناخت مخاطب به شما میگوید که چه سطحی از واژگان، چه نوع مثالها و چه لحنی مناسبتر است.
۲. زمانشناسی: گاهی بهترین سخن را در بدترین زمان میگوییم و نتیجهی عکس میگیریم. فرض کنید دوست شما تازه نمرهی امتحانش را گرفته و ناراحت است. در آن لحظه، اگر شما با شور و هیجان از نمرهی عالی خود بگویید، کار درستی نکردهاید. زمان سخن گفتن یعنی تشخیص موقعیت احساسی و روانی مخاطب. همچنین بعضی حرفها را نباید در جمع مطرح کرد و بهتر است به وقت خلوت موکول شوند.
۳. مکانشناسی: در کتابخانه، با صدای بلند صحبت نمیکنیم؛ در مهمانی شادی، با صدای آرام و غمگین حرف نمیزنیم؛ در کلاس درس، مزاح و شوخی بیجا راه نمیاندازیم. مکان تعیین میکند که چه نوع سخنی پذیرفته شده است. یک جملهی مؤدبانه در محل مجلس ترحیم، با همان جمله در یک جشن تولد کاملاً متفاوت است.
پرگویی و گفتار نادرست؛ دو آفت بزرگ سخن
گاهی ممکن است ما حرفهای زیادی برای گفتن داشته باشیم، اما حرفِ حساب در میان آنها گم شود. پرگویی وقتی اتفاق میافتد که سخن را آنقدر تکرار میکنیم یا آنقدر از حاشیه میگوییم که اصل مطلب از بین میرود. برای نمونه، اگر میخواهید دربارهی یک مسابقهی ورزشی تعریف کنید، لازم نیست تمام جزئیات ثانیهبهثانیه را بازگو کنید؛ فقط بخشهای هیجانانگیز و مهم را بگویید تا مخاطب خسته نشود.
از سوی دیگر، گفتار نادرست یعنی هر سخنی که حقیقت ندارد، یا به دیگران توهین میکند، یا غیبت و تهمت است. گاهی یک جملهی نادرست میتواند رابطهی چندین ساله را تخریب کند. مثلاً اگر از دوست خود بدگویی کنید، حتی اگر بعداً پشیمان شوید، آن سخن مانند پر پرندهای است که دیگر نمیتوان آن را جمع کرد.
برای پرهیز از پرگویی، بهتر است پیش از شروع صحبت، هدف خود را مشخص کنیم. از خود بپرسیم: «من میخواهم با این سخن به چه نتیجهای برسم؟» اگر جواب روشنی داشتیم، سراغ اصل موضوع میرویم و از زیادهگویی پرهیز میکنیم. برای اجتناب از گفتار نادرست نیز باید همیشه راستگویی را سرلوحهی زندگی خود قرار دهیم و به یاد داشته باشیم که ارزش یک انسان به پرهیز از دروغ و غیبت است.
| نوع سخن | ویژگیها | نتیجه |
|---|---|---|
| سخن سنجیده | کوتاه، مفید، منطبق با مخاطب، راست و بهموقع | جلب اعتماد، افزایش احترام، درک بهتر |
| سخن نادرست | دروغ، غیبت، پرگویی، بیموقع و نسنجیده | از دست دادن اعتماد، رنجش دیگران، پشیمانی |
چهار پرسش و پاسخ دربارهی آداب سخن
پرسش ۱: آیا همیشه باید راست گفت، حتی اگر راستی باعث ناراحتی کسی شود؟
راستگویی از اصول اخلاقی است، اما گاهی میتوان حقیقت را به گونهای بیان کرد که کمترین آسیب را داشته باشد. به این کار «سخن نیکو» میگویند. برای نمونه، اگر از شما بپرسند که غذای پختهشده چگونه است، میتوانید بدون دروغ گفتن، با ادب و مهربانی پاسخ دهید. راستگویی به معنای بیادبی نیست.
پرسش ۲: آیا سکوت همیشه بهترین پاسخ است؟
خیر، سکوت در جایی که باید حق را بگویید یا به کسی کمک کنید، جایز نیست. آداب سخن به ما میآموزد که در برابر ظلم، دروغ و نادرستی، نباید سکوت کنیم. اما در مواردی که سخن ما سودی ندارد و فقط باعث اختلاف میشود، سکوت ارزشمند است.
پرسش ۳: چگونه بفهمیم که پرگویی کردهایم؟
اگر دیدید مخاطب شما بیتابی میکند، به ساعت نگاه میکند، یا حرف شما را قطع میکند، یعنی سخنتان بیش از حد طولانی شده است. همچنین اگر خودتان بعد از صحبت، اصل مطلب را فراموش کردهاید، نشانهی پرگویی است. بهتر است همیشه مختصر و مفید سخن بگویید.
پرسش ۴: آیا در فضای مجازی هم باید آداب سخن را رعایت کرد؟
بله، به شدت. در فضای مجازی، مخاطب شما ممکن است هزاران نفر باشد و هر کلمهی شما ثبت میشود. پس باید بیش از پیش مراقب باشیم که سخنی نادرست، توهینآمیز یا بیموقع ننویسیم. پیامهای کوتاه و محترمانه، نشانهی ادب دیجیتالی است.
سخن پایانی: آداب سخن، مهارتی است که با تمرین و دقت به دست میآید. وقتی یاد بگیریم که پیش از حرف زدن، به مخاطب، زمان و مکان توجه کنیم، از پرگویی بپرهیزیم و گفتار نادرست را کنار بگذاریم، نه تنها ارتباطات ما عمیقتر و مؤثرتر میشود، بلکه دیگران نیز با احترام بیشتری به ما نگاه میکنند. به یاد داشته باشیم که کلام ما نشانهی عقل و خرد ماست؛ پس بیایید سخن را چون گوهری گرانبها، در جای درست و به اندازهی نیاز به کار بگیریم.
