سبک و هویت اسلامی ـ ایرانی؛ زیستن به شیوهٔ خودمان
هویت دووجهی؛ باور و فرهنگ در همآمیخته
هویت اسلامی ـ ایرانی را میتوان در دو بخش مهم بررسی کرد: نخست، باورهای دینی که پایهٔ اعتقادی ماست. این باورها شامل ایمان به خدا، پیامبری حضرت محمد (ص)، انجام عباداتی مانند نماز و روزه و رعایت اخلاقیات اسلامی مانند راستگویی، نیکی به پدر و مادر و کمک به دیگران است. دوم، فرهنگ و آداب ایرانی که شامل رسوم کهن، جشنها، هنرها و حتی غذاهای محلی ما میشود. برای نمونه، جشن نوروز که ریشه در ایران باستان دارد، امروز با دعا و نیایش و صلهرحم در آغاز سال نو، رنگ و بوی اسلامی نیز گرفته است. در سفرهٔ هفتسین، کنار سبزه و سمنو، قرآن و کتاب دعا هم دیده میشود. این یعنی دو عنصر در کنار هم، هویتی واحد ساختهاند.
یک مثال دیگر، معماری مسجدها و خانههای قدیمی ایران است. گنبدها و منارهها و کاشیکاریهای زیبا، هر دو ریشه دارند؛ هم هنر ایرانی در طرحهای هندسی و هم باور اسلامی در کاربرد خط و آیات قرآنی. حتی غذاهای ما مثل آش رشته یا شلهزرد که در ماه محرم یا مراسم افطاری پخته میشوند، تلفیقی از ذائقهٔ ایرانی و آداب اسلامی هستند. بنابراین، هویت ما یک موجود دووجهی است که هر دو بال آن برای پرواز لازم است.
تجلی هویت در زندگی روزمره و هنر
شاید جالبترین جای این هویت، جایی باشد که در سادهترین کارهای روزانهمان خودش را نشان میدهد. وقتی به دوستمان با لبخند سلام میدهیم و میگوییم «سلام علیکم»، هم از یک دستور اسلامی پیروی کردهایم و هم از یک ادب ایرانی که به مهماننوازی معروف است. یا وقتی برای سفرهٔ غذا، ابتدا به نام خدا میگوییم و بعد با نان و پنیر و سبزی که خوراکی کاملاً ایرانی است، غذا میخوریم. حتی در ادبیات و شعر فارسی که هویت ایرانی در آن موج میزند، شاعرانی مانند حافظ و سعدی، نکتههای اخلاقی و عرفانی اسلام را با زبان شیرین و تمثیلهای ایرانی آمیختهاند.
برای درک بهتر این پیوند، میتوانیم نگاهی به یک مراسم ساده ولی پرمعنا مانند مراسم ازدواج در ایران بیندازیم. در این مراسم، هم آداب کهن ایرانی مانند حنابندان و جهاز بردن دیده میشود، هم آداب اسلامی مانند خواندن خطبهٔ عقد و سفرهٔ عقد که با آیات قرآن مزین است. یا در مراسم سوگواری محرم، عزاداران ایرانی با شیوههای خاص خود مانند نخلگردانی و سینهزنی که ریشه در فرهنگ مناطق مختلف ایران دارد، به اهلبیت (ع) ارادت میورزند. این نشان میدهد که هویت ما ایستا نیست، بلکه در هر گوشه از این سرزمین، با رنگ و بوی محلی، جلوۀ خاصی پیدا میکند.
پرسشهای چالشی؛ هویت در گذر زمان
این یک باور اشتباه است که گاهی پیش میآید. پاسخ این است که ما هم مسلمانیم و هم ایرانی. اسلام یک دین جهانی است که همهٔ نژادها و زبانها را کنار هم جمع میکند و به ما یاد میدهد که فرهنگهای مختلف را با شرایط خودشان بپذیریم. ایرانیها وقتی اسلام را پذیرفتند، آن را با فرهنگ خود تلفیق کردند و چیزی ساختند که هم اسلامی بود و هم ایرانی. این دو نه تنها تضاد ندارند، بلکه یکدیگر را غنیتر کردهاند. امام خمینی (ره) میفرمودند که «ما ملتی هستیم که اسلام و ایران را با هم داریم».
هویت یک «مفهوم پویا» است، نه یک برچسب خشک. کسی که فقط به جنبهٔ فرهنگی آن پایبند است، بخشی از این هویت را دارد، اما برای کامل شدن هویت، رعایت هر دو رکن آن (باور دینی و فرهنگ) مهم است. هویت اسلامی ـ ایرانی یعنی مجموعهٔ رفتارها و باورهایی که از این دو سرچشمه میگیرد. اگر پایهٔ باور دینی سست شود، آن جنبهٔ اسلامی از هویت کمرنگ میشود، اما باز هم عناصر فرهنگی باقی میمانند. هدف این است که سعی کنیم هر دو بخش را در خودمان رشد دهیم تا هویتی کاملتر داشته باشیم.
نه، هویت ما یک جریان زنده است. جوانان امروزی با استفاده از هنرهای جدید، بازیهای رایانهای، انیمیشن و حتی شبکههای اجتماعی، میتوانند مفاهیم اسلامی و داستانهای کهن ایرانی را به شیوههای نوین بیان کنند. هویت یعنی ریشهداشتن در گذشته و بالگشودن برای آینده. ما با حفظ آموزههای دینی و بازآفرینی فرهنگ ایرانی، میتوانیم هویتی پویا بسازیم که برای نسلهای آینده هم جذاب باشد.
در نهایت، هویت اسلامی ـ ایرانی مانند یک درخت تنومند است که ریشههای آن در تاریخ کهن ایران و آبشخور آن قرآن و آموزههای اهلبیت (ع) است. این هویت به ما یاد میدهد که با افتخار به گذشتهٔ خود، در زمان حال، انسانی اخلاقمدار و متعهد باشیم و برای ساختن آیندهای بهتر، از داشتههای فرهنگ خود بهره ببریم. شناخت و حفظ این هویت، نه تنها ما را از همپاشیدگی فرهنگی نجات میدهد، بلکه به ما قدرت میدهد تا در دنیای امروز، با شیوهٔ زندگی خودمان، الگویی برای دیگر ملتها باشیم.