مشاهدهٔ عملکرد: ثبت مستقیم رفتار و اجرای دانشآموز هنگام انجام فعالیت
مشاهدهٔ مستقیم یعنی چه و چه بخشهایی دارد؟
وقتی از مشاهدهٔ مستقیم حرف میزنیم، یعنی خودمان با چشم و گوش و حتی گاهی با یادداشتبرداری، رفتارهایی را که در حال وقوع هستند، میبینیم و ثبت میکنیم. این کار با تماشای فیلم یا شنیدن نقلقول دیگران فرق دارد. در مشاهدهٔ مستقیم، شما همان لحظه که همکلاسیتان مشغول حل کردن یک مسئلهٔ ریاضی روی تخته است، یا در حال اجرای یک نمایش علمی است، رفتار او را میبینید و یادداشت میکنید.
این مشاهده به سه بخش اصلی تقسیم میشود: ۱. مشاهدهٔ رفتار ظاهری (مثل حرکات بدن، نحوهٔ نشستن، بلند شدن یا راه رفتن)، ۲. مشاهدهٔ گفتار و کلام (جملاتی که به زبان میآید، لحن صدا و بلندی یا آهستگی آن)، و ۳. مشاهدهٔ تعامل با دیگران (چگونه با افراد دیگر همکاری یا گفتگو میکند). برای هر کدام از این بخشها میتوانید یک برگهٔ ساده درست کنید و در طول فعالیت، نشانههایی را که میبینید، یادداشت نمایید.
فرض کنید معلم از شما خواسته است که در گروههای چهارنفره، یک آزمایش سادهٔ علوم انجام دهید. شما میتوانید نقش مشاهدهگر را داشته باشید و رفتار هر یک از اعضای گروه را هنگام کار با وسایل آزمایش، نوشتن نتایج و صحبت کردن با یکدیگر، ثبت کنید. این ثبت کردن به شما کمک میکند تا بفهمید هر کس چه نقشی دارد و کارها چطور پیش میرود.
کاربرد مشاهدهٔ عملکرد در زندگی روزمرهٔ مدرسه
شاید فکر کنید مشاهدهٔ عملکرد فقط برای معلمان یا پژوهشگران مفید است، اما اینطور نیست. شما هم در بسیاری از موقعیتهای مدرسه میتوانید از این مهارت استفاده کنید. مثلاً وقتی در زنگ ورزش، مسابقهٔ امدادی برگزار میشود، میتوانید عملکرد دوندههای تیم خود را مشاهده کنید و ببینید هر کس چگونه باتوم را تحویل میدهد، چطور میدود و چه واکنشی به تشویق یا اشتباه نشان میدهد. این اطلاعات به شما کمک میکند تا برای مسابقهٔ بعدی، راهکارهای بهتری انتخاب کنید.
یا در کلاس هنر، وقتی مشغول نقاشی گروهی هستید، میتوانید مشاهده کنید که هر نفر از گروه چه رنگهایی را انتخاب میکند، چطور قلممو را در دست میگیرد و آیا از الگوهای مشخصی پیروی میکند یا خلاقیت به خرج میدهد. ثبت این مشاهدات به شما نشان میدهد که سبک کار هرکس چیست و چه کسی در چه بخشی توانایی بیشتری دارد.
یک مثال دیگر: فرض کنید قرار است در کلاس انشاء، یک داستان کوتاه به صورت شفاهی برای دوستانتان تعریف کنید. قبل از اینکه نوبت به شما برسد، میتوانید نحوهٔ اجرای دوستانتان را مشاهده کنید: آیا آنها با صدای رسا صحبت میکنند؟آیا به مخاطب نگاه میکنند؟آیا از دستهایشان برای توضیح دادن استفاده میکنند؟ این مشاهدات به شما ایده میدهد که چطور میتوانید اجرای بهتری داشته باشید.
| نوع مشاهده | ویژگیها | مثال در مدرسه |
|---|---|---|
| مشاهدهٔ کلی | نگاه به رفتارهای عمومی و بدون جزئیات زیاد | دیدن اینکه گروه در طول آزمایش، سر و صدا دارد یا نه |
| مشاهدهٔ جزئی | تمرکز روی رفتارهای دقیق و قابل اندازهگیری | ثبت کردن اینکه هر نفر چند بار وسایل را جابهجا کرد یا چند جمله گفت |
چالشهای مفهومی در مشاهدهٔ عملکرد
پرسش ۱: اگر هنگام مشاهده، متوجه شوم که یکی از دوستانم کار را اشتباه انجام میدهد، آیا باید فوراً به او بگویم یا فقط ثبت کنم؟
پاسخ: این بستگی به نقش شما دارد. اگر نقش شما فقط مشاهدهگر است، بهتر است ابتدا رفتار را دقیقاً ثبت کنید و بعد از پایان فعالیت، با مهربانی نظر خود را با او در میان بگذارید. اما اگر نقش شما راهنما یا همگروه است، میتوانید در همان لحظه با احترام به او کمک کنید. مهم این است که بدانید وظیفهٔ اصلی شما در آن لحظه چیست.
پرسش ۲: چگونه میتوانم مطمئن شوم که مشاهدات من دقیق و منصفانه است؟
پاسخ: برای اینکه مشاهدات شما دقیق باشد، بهتر است از پیش یک چکلیست داشته باشید و فقط مواردی را که در آن لیست است، ثبت کنید. همچنین میتوانید از یک دوست دیگر بخواهید که همزمان با شما، همان فعالیت را مشاهده کند و بعد یادداشتهای خود را با هم مقایسه کنید. اگر یادداشتهای شما شبیه هم بود، نشانهٔ خوبی برای دقت شماست.
پرسش ۳: آیا میتوانم از مشاهداتم برای قضاوت دربارهٔ شخصیت دیگران استفاده کنم؟
پاسخ: خیر. هدف از مشاهدهٔ عملکرد، درک بهتر رفتار در یک موقعیت خاص است، نه قضاوت دربارهٔ شخصیت کلی یک فرد. مثلاً اگر دوستتان در یک فعالیت گروهی کمحرف است، به این معنی نیست که او همیشه کمحرف است. شاید در آن روز خسته بوده یا موضوع برایش تازگی داشته است. پس همیشه مشاهدات خود را به همان زمان و مکان خاص محدود کنید.
نکتهٔ پایانی:
مشاهدهٔ مستقیم و ثبت رفتار، یک ابزار قدرتمند برای یادگیری بهتر و همکاری مؤثرتر است. وقتی یاد بگیرید که بدون پیشداوری، به رفتار خود و دیگران نگاه کنید و آن را بهدرستی ثبت نمایید، در بسیاری از کارهای گروهی و حتی در زندگی روزمره موفقتر خواهید بود. به یاد داشته باشید که مشاهده، یک مهارت است و مانند هر مهارت دیگری، با تمرین و تکرار، دقیقتر و سودمندتر میشود. از فردا در کلاسهای مختلف، بهعنوان یک مشاهدهگر ماهر، عملکرد خود و دوستانتان را با دقت بنگرید و از این راه، دانش و تجربهی خود را افزایش دهید.
