پرسش و طرح پژوهش: از یک پرسش ساده تا نقشهٔ اجرا
گامهای نخستین در طراحی پرسش پژوهش
پرسش پژوهش، قلب یک تحقیق است. برای اینکه پرسش شما روشن و مفید باشد، باید سه ویژگی مهم داشته باشد: روشن باشد یعنی همهٔ کسانی که آن را میخوانند، دقیقاً بفهمند که چه چیزی را میخواهید بررسی کنید. معنادار باشد یعنی پاسخ به آن برای شما و دیگران ارزش علمی داشته باشد. و قابلبررسی باشد یعنی بتوان با ابزارها و روشهای موجود، دادههایی برای پاسخ به آن جمعآوری کرد.
برای نمونه، پرسش «آب چه کاربردی دارد؟» پرسشی بسیار کلی است که پاسخ آن مشخص است و نمیتوان آن را یک پرسش پژوهشی در نظر گرفت. ولی اگر بپرسیم «کدام یک از روشهای آبیاری سنتی و مدرن در منطقهٔ ما به صرفهجویی بیشتر در مصرف آب کمک میکند؟» این پرسش روشن، معنادار و قابلبررسی است. زیرا میتوان دو روش آبیاری را انتخاب کرد، دادههای مصرف آب را اندازه گرفت و نتایج را با هم مقایسه کرد.
برای تدوین یک پرسش خوب، میتوان از نقشهٔ ذهنی استفاده کرد. دور یک موضوع کلی مثل «آلودگی هوا» خط بکشید و زیرشاخههایی مانند «منابع آلودگی»، «تأثیر بر سلامتی»، «راههای کاهش» و «نقش فضای سبز» را بنویسید. سپس یکی از این زیرشاخهها را انتخاب کنید و آن را به یک پرسش تبدیل کنید. مثلاً «آیا کاشت درخت در حیاط مدرسه میتواند میزان ذرات گردوغبار موجود در هوای کلاس را کاهش دهد؟»
از پرسش تا نقشهٔ پژوهش
پس از مشخصشدن پرسش اصلی، نوبت به طراحی نقشهٔ اجرای پژوهش میرسد. نقشهٔ پژوهش همانند یک مسیر راهنماست که به ما نشان میدهد از کجا شروع کنیم، چه گامهایی برداریم و به چه نتایجی خواهیم رسید. یک نقشهٔ پژوهش خوب شامل این بخشهاست: هدف پژوهش که مشخص میکند دقیقاً میخواهیم به چه چیزی پی ببریم. روش پژوهش که تعیین میکند از چه راهی به پاسخ میرسیم؛ مانند آزمایش، پیمایش، مطالعهٔ کتابخانهای یا مشاهده. ابزارهای گردآوری اطلاعات مثل برگهٔ مشاهده، پرسشنامه، دستگاههای اندازهگیری یا منابع مکتوب. جامعه و نمونهٔ آماری که مشخص میکند اطلاعات را از چه کسانی یا چه چیزهایی جمعآوری میکنیم. و در نهایت زمانبندی که نشان میدهد هر مرحله چقدر زمان میبرد.
بیایید با یک مثال ملموس پیش برویم. فرض کنید پرسش پژوهشی شما این است: «آیا افزودن تفالهٔ چای به خاک گلدان، بر رشد سریعتر گیاه ریحان تأثیر دارد؟» نقشهٔ اجرای این پژوهش میتواند به این شکل باشد:
| بخش نقشه | توضیح و مثال |
|---|---|
| هدف پژوهش | بررسی تأثیر تفالهٔ چای بر سرعت رشد ریحان در شرایط یکسان |
| روش پژوهش | آزمایشی با دو گروه گلدان (گروه آزمایش و گروه گواه) |
| ابزار گردآوری | خطکش برای اندازهگیری ارتفاع گیاه، دفترچهٔ یادداشت مشاهدات روزانه، ترازو برای وزنکردن تفاله |
| جامعه و نمونه | شش عدد گلدان ریحان که سه تای آنها با تفالهٔ چای و سه تای دیگر بدون تفاله هستند |
| زمانبندی | هفتهٔ اول: آمادهسازی گلدانها و کاشت، هفتههای دوم تا چهارم: آبیاری و اندازهگیری روزانه، هفتهٔ پنجم: جمعبندی |
داشتن چنین نقشهای به شما کمک میکند تا از ابتدا بدانید چه وسایلی نیاز دارید، چه کارهایی باید انجام دهید و چطور نتایج را ثبت کنید. همچنین اگر در میانهٔ کار مشکلی پیش آمد، میتوانید نقشه را بازبینی کرده و تغییرات لازم را اعمال کنید.
چالشها و بازبینی پرسش و نقشه
پرسش: چرا پرسش من با وجود روشنبودن، قابلبررسی نیست؟
گاه پرسش ما روشن است اما قابلبررسی نیست. مثلاً پرسش «آیا خداوند جهان را آفریده است؟» پرسشی است که با روشهای علمی قابل آزمایش نیست. برای قابلبررسیکردن آن باید پرسش را به گونهای تغییر دهیم که پاسخ آن از طریق مشاهده یا اندازهگیری بهدست آید. مثلاً «آیا باور به آفرینش جهان، بر میزان آرامش روانی دانشآموزان تأثیر دارد؟» این پرسش از طریق پرسشنامه قابل بررسی است.
پرسش: آیا هر پرسش پژوهشی نیاز به فرضیه دارد؟
نه لزوماً. فرضیه یک پیشبینی علمی دربارهٔ نتیجهٔ پژوهش است. در برخی پژوهشها، بهویژه پژوهشهای اکتشافی که هدفشان کشف یک موضوع جدید است، ممکن است فرضیه نداشته باشیم. اما در پژوهشهای آزمایشی که میخواهیم رابطهٔ بین دو چیز را بررسی کنیم، داشتن فرضیه کمک میکند تا دقیقتر بدانیم به دنبال چه هستیم. فرضیهٔ پژوهش ریحان میتواند این باشد: «افزودن تفالهٔ چای به خاک، رشد ریحان را نسبت به حالت عادی افزایش میدهد.»
پرسش: چه زمانی باید نقشهٔ پژوهش را بازبینی کنیم؟
بازبینی نقشه در دو زمان انجام میشود. یک بار پیش از شروع کار، برای اطمینان از کامل و عملیبودن آن. مثلاً شاید متوجه شوید که ابزار اندازهگیری در دسترس شما نیست یا زمان در نظر گرفته شده کافی نیست. بار دیگر در میانهٔ کار، وقتی با مشکل غیرمنتظرهای روبرو میشوید. مثلاً اگر یکی از گلدانهای ریحان شما خشک شد، باید نقشه را تغییر دهید و یک گلدان جدید جایگزین کنید یا روش اندازهگیری را عوض کنید. انعطافپذیری در اجرا، یکی از مهارتهای مهم یک پژوهشگر است.
پرسش: چگونه بفهمیم پرسش ما به اندازهٔ کافی دقیق شده است؟
یک راه ساده این است که پرسش خود را برای یکی از دوستانتان بخوانید و از او بخواهید دقیقاً توضیح دهد که قرار است شما چه کاری انجام دهید. اگر دوست شما بتواند بهدرستی مراحل پژوهش شما را توضیح دهد، یعنی پرسش و نقشه به اندازهٔ کافی روشن هستند. همچنین میتوانید پرسش خود را با پرسشهای مشابه در کتابهای درسی یا مجلههای علمی مقایسه کنید تا ببینید آیا از نظر دقت و شفافیت در همان سطح هستند یا نه.
نکتهٔ پایانی طراحی یک پرسش روشن و نقشهٔ اجرایی دقیق، نیمی از مسیر پژوهش را برای شما هموار میکند. با تمرین و بازبینی مداوم، این مهارت را تقویت کنید. به یاد داشته باشید که یک پژوهشگر خوب، پرسشهایش را بارها و بارها بازنویسی میکند تا به بهترین شکل ممکن برسد. همچنین از شکستهای کوچک در مسیر پژوهش نترسید؛ زیرا همین چالشها هستند که به شما یاد میدهند چگونه نقشهٔ خود را بهتر و دقیقتر طراحی کنید. با هر پژوهش، شما نه تنها به پاسخ پرسش خود میرسید، بلکه مهارت تفکر نقادانه و برنامهریزی را نیز در خود پرورش میدهید.