آواز در موسیقی ایرانی؛ شاخهای از دستگاه با گوشهها و حالت آوایی ویژه
آواز سهگاه و چهارگاه؛ دو شاخهٔ آشنا
در موسیقی ایرانی، هر دستگاه چندین گوشه دارد که هر گوشه یک نغمه یا جملهٔ ملودیک خاص است. آوازها شاخههایی از دستگاه هستند که گوشههایشان به یک حالت آوازی ویژه ختم میشود. دو آوازی که در کتابهای درسی موسیقی از همه شناختهشدهترند، آواز سهگاه و آواز چهارگاه هستند.
آواز سهگاه از دستگاه سهگاه جدا شده و گوشههایی مانند مویه و بیداد را در خود دارد. این آواز حالتی غمگین و دروننگر دارد، ولی چندان تند و تیز نیست. بسیاری از تصنیفهای قدیمی که در دستگاه سهگاه خوانده شدهاند، در واقع در فضای آواز سهگاه اجرا شدهاند. آواز چهارگاه نیز ریشه در دستگاه چهارگاه دارد و گوشههای اصلی آن حسینی و شکسته نام دارند. این آواز از حالتهای حماسی و متین در موسیقی ایرانی به شمار میرود.
چرا به آن «حالت آوازی» میگوییم؟
هر آواز حالت آوازی ویژهای دارد؛ یعنی رنگ و بوی احساسی که از گوشههای آن بیرون میآید، با دستگاه مادرش کمی تفاوت دارد. برای نمونه، آواز دشتی که از دستگاه سهگاه بیرون آمده، حالتی ساده، اندوهگین و دلنشین دارد، ولی خود دستگاه سهگاه گستردهتر است و گوشههای متنوعتری را در بر میگیرد.
به این ترتیب، آوازها برای اجراهای آوازی (خوانندگی) بسیار مناسباند، چون فضای کمگوشهتری دارند و خواننده میتواند احساس خود را بهتر در گوشهها گسترش دهد. همچنین سازندگان ردیف، یعنی استادان بزرگی مانند میرزا عبدالله و آقا حسینقلی، برای هر آواز یک مجموعهٔ جداگانه از گوشهها تعریف کردهاند که به آن ردیفِ آوازی میگویند.
| آواز | دستگاه مادر | گوشههای معروف | حالت آوازی |
|---|---|---|---|
| سهگاه | سهگاه | مویه، بیداد | غمگین، دروننگر |
| چهارگاه | چهارگاه | حسینی، شکسته | حماسی، متین |
پرسشهای چالشی دربارهٔ آواز و دستگاه
پرسش ۱: آیا آواز، یک دستگاه کوچکشده است؟
نه کاملاً. آواز از دستگاه مادر جدا شده، ولی همهٔ گوشههای دستگاه را ندارد. در واقع آواز شاخهای است که روی چند گوشهٔ محدود تمرکز دارد و حالت آوازی خاصی را برجسته میکند. به همین دلیل، آواز را نمیتوان دستگاه مستقل نامید؛ بلکه زیرمجموعهٔ دستگاه است.
پرسش ۲: چرا برخی آوازها مانند دشتی، از دستگاهی غیر از چهارگاه بیرون آمدهاند؟
دستگاه سهگاه گسترده است و توانایی پرورش آوازهای متعددی را دارد. در دستگاه سهگاه، دو آواز اصلی به نامهای سهگاه و دشتی شکل گرفتهاند. دشتی با گوشههای سادهتر و فضایی اندوهناکتر، تفاوت محسوسی با آواز سهگاه دارد. این تنوع نشان میدهد که هر دستگاه میتواند چند شاخهٔ آوازی متفاوت داشته باشد.
پرسش ۳: آیا گوشههای آواز، همان حالت آوازی را میسازند؟
بله. هر گوشه یک جملهٔ ملودیک است که با گوشهٔ دیگر ترکیب میشود و فضای کلی آواز را شکل میدهد. برای نمونه، گوشهٔ «مویه» در آواز سهگاه که یادآور ناله و اندوه است، به حالت غمگین آن آواز کمک میکند. بنابراین حالت آوازی حاصل چیدمان و اجرای گوشههاست.
پرسش ۴: آیا همهٔ آوازها برای آوازخوانی ساخته شدهاند؟
بیشتر آوازها برای اجرای آوازی (خوانندگی) مناسباند، اما نوازندگان نیز از گوشههای آواز در بداههنوازی خود استفاده میکنند. در حقیقت، آوازها به دلیل گسترهٔ کمتر، فضای بیشتری برای پرورش احساس و تحریرهای آوازی در اختیار خواننده میگذارند.
آواز در موسیقی ایرانی مانند شاخهای از یک درخت تنومند (دستگاه) است که میوههای گوشههای خود را به شکلی سادهتر و متمرکزتر به شنونده تقدیم میکند. آواز سهگاه با گوشههای مویه و بیداد و آواز چهارگاه با حسینی و شکسته، دو نمونهٔ شناختهشده از این شاخهها هستند. هر آواز حالت آوازی منحصربهفردی دارد که از توالی گوشههایش پدید میآید و درک آن، لذت شنیدن موسیقی دستگاهی را برای ما دوچندان میکند. در پایان، میتوان گفت شناخت آوازها، کلید ورود به دنیای ظریف و رنگارنگ ردیفهای دستگاهی ایران است.
