دستگاه و آواز در ردیف: دو بخش اصلی موسیقی دستگاهی
ساختار دستگاه و آواز در یک نگاه
در موسیقی دستگاهی، ردیف مانند یک درخت بزرگ است. تنهٔ اصلی این درخت، دستگاه نام دارد که شاخههای پرشماری به نام گوشه از آن میروید. هر دستگاه هویت موسیقایی ویژهای دارد و از چندین گوشهٔ مهم و فرعی تشکیل شده است. گوشهها ملودیهای کوتاهی هستند که در یک دستگاه جای میگیرند و هر کدام حس و حال متفاوتی به شنونده منتقل میکنند.
در کنار دستگاه، بخش دیگری به نام آواز قرار دارد که کوچکتر از دستگاه است و گوشههای کمتری دارد. آوازها مانند شاخههای باریکتری هستند که از درخت اصلی جدا شدهاند، اما همچنان با ریشهٔ موسیقی دستگاهی پیوند دارند. به عبارت سادهتر، اگر دستگاه را یک مجموعهٔ بزرگ با ۱۲ تا ۱۵ گوشه در نظر بگیریم، آواز معمولاً بین ۵ تا ۷ گوشه دارد و فضای کمتری را پوشش میدهد.
| ویژگی | دستگاه | آواز |
|---|---|---|
| تعداد گوشهها | بسیار زیاد (معمولاً بیش از ۱۰ گوشه) | کمتر (حدود ۵ تا ۷ گوشه) |
| اندازه و گستره | بزرگ و گسترده با فضای ملودی متنوع | کوچک و محدودتر با فضای ملودی سادهتر |
| نقش در ردیف | بخش اصلی و پایهای | بخش فرعی و مکمل |
| نمونههای معروف | شور، ماهور، همایون، سهگاه | ابوعطا، دشتی، بیات ترک، افشاری |
نمونههای عینی از دستگاهها و آوازها
برای درک بهتر تفاوت دستگاه و آواز، بهتر است چند نمونهٔ معروف را بشناسیم. در میان دستگاهها، دستگاه شور مانند یک خانوادهٔ بزرگ با اعضای بسیار است. گوشههای معروف آن شامل درآمد، کرشمه، جامهدران، حاجیانی و عراق است. هر کدام از این گوشهها یک ملودی جداگانه دارد که در جای خود نواخته میشود. در مقابل، آواز دشتی که از دل دستگاه شور بیرون آمده، گوشههای کمتری مانند درآمد دشتی، خسروانی و شکسته دارد و فضایی غمگین و سوزناک ایجاد میکند.
یکی دیگر از نمونههای جالب، دستگاه سهگاه است که با گوشههای مویه، زابل و حصار شناخته میشود. این دستگاه حالتی حماسی و پهلوانی دارد. در سوی دیگر، آواز ابوعطا که از شاخهٔ دستگاه ماهور است، با گوشههای کمی مثل حجاز و نهفت، حس نوستالژی و دلتنگی را به شنونده منتقل میکند. شاید برای شما هم پیش آمده که هنگام گوش دادن به یک آهنگ سنتی، ناگهان حس شادی یا غم به شما دست دهد؛ این همان تأثیر گوشههای مختلف در دستگاه یا آواز است.
پرسشهای کلیدی دربارهٔ دستگاه و آواز
پاسخ: همانطور که در جدول دیدیم، تعداد گوشهها و گستردگی ملودی در دستگاه بیشتر است. آواز در واقع یک شاخهٔ کوچکتر از یک دستگاه است که استقلال پیدا کرده، اما همچنان تعداد گوشههای محدودتری دارد. به همین دلیل، آن را آواز مینامند تا نشان دهد که از دستگاه اصلی کوچکتر است.
پاسخ: خیر، دستگاه و آواز جایگاه ثابتی در ردیف دارند. یک دستگاه به دلیل ساختار پیچیده و گوشههای زیاد، همیشه دستگاه میماند. آواز نیز از همان ابتدا با گوشههای کمتر تعریف شده است. البته برخی آوازها مانند بیات اصفهان گاهی به عنوان دستگاه نیز در نظر گرفته میشوند، اما این استثناست و بیشتر نظریهپردازان، بیات اصفهان را آواز میدانند.
پاسخ: دستگاههای هفتگانه به عنوان ستونهای اصلی موسیقی دستگاهی شناخته میشوند و هر کدام هویت مستقلی دارند. اما آوازها مانند شاخههایی هستند که از این هفت دستگاه میرویند و میتوانند تعداد بیشتری داشته باشند. در واقع آوازها تنوع بیشتری را به ردیف اضافه میکنند، بدون اینکه بخواهند یک دستگاه تازه بسازند.