قطزن؛ یار همیشگی نجاران در آخرین مرحلهی تراش
ساختار و اجزای قطزن
قطزن از دو بخش اصلی درست شده است: یک سطحِ سخت و قوسدار که معمولاً از چوبِ محکمی مانند گردو یا راش ساخته میشود، و یک نوار یا تسمه که روی این سطح کشیده و محکم میشود. تسمه معمولاً از چرمِ طبیعی یا پارچهی ضخیم است. قسمتِ روییِ سطحِ چوبی، یک انحنای ملایم یا قوس دارد. این قوس به قطزن شکلِ یک منحنیِ ساده میدهد که شبیه به یک تپهی کوچک یا پشتِ یک لاکپشت است. کاربردِ این قوس این است که وقتی قلم را روی آن میکشیم، تیغه با زاویهای دقیقتر و یکنواختتر با تسمه تماس پیدا میکند. همچنین، این قوس باعث میشود که فشارِ دست بهخوبی روی تمامِ سطحِ تیغه پخش شود.
یکی از اجزای بسیار مهمِ قطزن، مادهای است که روی تسمه مالیده میشود. این ماده که به آن «ساینده» یا «خمیرِ قطزنی» میگویند، معمولاً ترکیبی از گردِ بسیار نرمِ سنگِ صابون، اکسیدِ آهن یا پودرِ الماسِ صنعتی است که با روغن یا موم مخلوط شده است. وقتی این خمیر را روی تسمه میمالیم، سطحِ آن کمی زبر و ساینده میشود. در واقع، تسمه با این خمیر مانند یک سنگِ تیزکنی بسیار نرم و لطیف عمل میکند که فقط لایههای بسیار نازکِ فلز را از لبهی قلم برمیدارد و آن را براق و تیز میکند. برخی از نجارها بهجای خمیرِ آماده، از گردِ سنگِ آّبدیده که روی تسمه میپاشند، استفاده میکنند.
روش صحیح قطزدن قلم روی قطزن
قطزدن یک مهارت است که با تمرین بهدست میآید. برای قطزدن قلم، ابتدا باید مقداری خمیرِ ساینده روی تسمه بمالیم و آن را با یک تکه پارچه یا با یک قلمِ کهنه، بهخوبی روی تسمه پخش کنیم تا یک لایهی نازک و یکدست ایجاد شود. سپس قلم را طوری در دست میگیریم که پشتِ تیغه (قسمتِ صافِ قلم) روی تسمه قرار بگیرد. زاویهی قلم نسبت به تسمه باید دقیقاً همان زاویهای باشد که هنگام تیزکردن روی سنگ داشتن. معمولاً این زاویه بین 25 تا 30 درجه است.
بعد از تنظیمِ زاویه، قلم را روی تسمه قرار میدهیم و آن را به سمتِ خودمان (یا در جهتِ مخالفِ حرکتِ فرضیِ تسمه) میکشیم. در حینِ کشیدن، باید فشارِ یکنواختی به قلم وارد کنیم تا تمامِ لبه با تسمه تماس داشته باشد. حرکت باید آرام و پیوسته باشد، نه تند و تکاندار. معمولاً ۵ تا ۱۰ بار کشیدنِ قلم روی قطزن، برای تیز شدنِ کاملِ لبه کافی است. بعد از هر چند بار کشیدن، بهتر است تیغه را نگاه کنیم تا ببینیم که آیا لبهاش براق و بدونِ خش شده است یا نه.
یک نکتهی بسیار مهم این است که هرگز قلم را روی قطزن به جلو و عقب (رفت و برگشت) نکشیم. حرکت باید فقط در یک جهت باشد؛ زیرا حرکتِ رفت و برگشتی باعث میشود که لبهی بسیار نازکِ تیغه، خمیده یا دندانهدار شود. در ضمن، اگر قلم را زیاد روی قطزن بکشیم، ممکن است گوشههای تیزِ تیغه گرد شوند و دیگر نتواند برشِ تمیزی انجام دهد. به همین دلیل، نجارانِ با تجربه معمولاً بعد از هر ۳ یا ۴ بار کار با قلم، آن را یک بار روی قطزن میکشند تا همیشه تیز بماند.
| ویژگی | سنگِ تیزکنی | قطزن |
|---|---|---|
| مرحلهی استفاده | اولیه (برای شکلدهی اولیهی تیغه) | نهایی (برای صیقل و پرداخت) |
| جنس سطح | سنگِ طبیعی یا مصنوعی (دانهدرشت) | تسمهی چرمی با خمیرِ نرم |
| میزانِ زبری | زبر (برای برداشتنِ فلزِ بیشتر) | نرم (برای برداشتنِ فلزِ بسیار کم) |
| نتیجهی نهایی | تیغهای با لبهی زبر و مات | تیغهای با لبهی صاف، براق و بسیار تیز |
پرسشهای چالشی دربارهی قطزن
پاسخ: بله، اما نه به همان روشِ قلمِ نجاری. برای تیز کردنِ کارد، باید آن را با زاویهی ثابت و در جهتِ مخالفِ برش روی قطزن بکشیم. اما برای قیچی، بهخاطرِ لبههای اریبدارش، کار با قطزن دشوار است و معمولاً از سنگهای مخصوص استفاده میشود.
پاسخ: روغنِ زیاد باعث میشود که تسمه لیز شود و خمیرِ ساینده بهخوبی به آن نچسبد. همچنین، روغنِ اضافی با گردِ فلز مخلوط شده و یک لایهی لجنمانند روی تسمه ایجاد میکند که کاراییِ قطزن را کم میکند. فقط مقدارِ خیلی کمی روغن برای مخلوط شدن با خمیر کافی است.
پاسخ: اگر تسمهی قطزن پاره، چروک یا سفت شده باشد، دیگر نمیتوان از آن استفاده کرد. تسمهی فرسوده باعث میشود که قلم روی سطحِ ناهموار حرکت کند و لبهاش خراب شود. اما اگر فقط خمیرِ روی آن تمام شده باشد، با مالیدنِ خمیرِ تازه، دوباره قابل استفاده است.
پاسخ: خیر، زاویه باید دقیقاً یکسان باشد. اگر زاویه را تغییر دهید، یک لبهی پلهپله یا گرد ایجاد میشود که برش را خراب میکند. برای همین، نجاران معمولاً روی سنگ و قطزن، قلم را با یک زاویهی ثابت نگه میدارند.
