نسخه و طومار نمایشی؛ متن راهنمای تعزیه، نقالی و پردهخوانی
سه گونهٔ متن در سه نمایش سنتی
در فرهنگ نمایشی ایران، سه گونهٔ اصلی از متون راهنما وجود دارد که هرکدام برای یک نوع نمایش نوشته شدهاند. این متون نهتنها از نظر شکل و محتوا، بلکه از نظر کاربرد نیز با یکدیگر تفاوت دارند. در جدول زیر میتوانید این تفاوتها را بهسادگی ببینید:
| ویژگی | نسخهٔ تعزیه | طومار نقالی | متن پردهخوانی |
|---|---|---|---|
| نوع متن | شعر و نثر با نشانههای اجرایی | داستان بلند منثور | توضیحات تصویر و داستان |
| کاربرد اصلی | راهنمای بازیگران برای حرکت و سخن | یادآوری سیر داستان برای نقال | توضیح نقاشی پرده برای تماشاگر |
| نویسنده | معمولاً شاعران یا روحانیون | خود نقالان یا کاتبان | نقاشان و پردهخوانان |
| شیوهٔ انتقال | نسخهبرداری دستی | سینهبهسینه و نوشتاری | همراه با نقاشی پرده |
برای نمونه، در تعزیهٔ امام حسین، نسخه نهتنها گفتوگوهای میان شخصیتها را مشخص میکند، بلکه جایگاه هر بازیگر روی صحنه و حتی لحن گریه یا فریاد او را نیز تعیین میکند. در نقالی، طومار مانند نقشهٔ راهی است که نقال میتواند در هر جلسه، بخشی از آن را برگزیند و با تغییرهایی به دلخواه اجرا کند. پردهخوان نیز با نگاه به متن و نقاشی پرده، داستان را برای مخاطب روایت میکند.
چرا این متون مهماند؟
شاید فکر کنید که در دنیای امروز، این متون کهنه و بیاستفاده شدهاند، اما واقعیت این است که نسخه و طومار نمایشی، گنجینههای ارزشمندی از فرهنگ و تاریخ ایران هستند. این متون به ما نشان میدهند که نیاکان ما چگونه داستانهای خود را اجرا میکردهاند، چه ارزشهای اخلاقی را ترویج میدادهاند و چگونه از شعر و موسیقی برای تأثیرگذاری بر مخاطب استفاده میکردهاند.
یکی از مهمترین کارکردهای این متون، حفظ و انتقال فرهنگ شفاهی است. در زمانی که بیشتر مردم سواد خواندن و نوشتن نداشتند، نقالان و پردهخوانان با تکیه بر این متون، داستانهای شاهنامه، حمزهنامه و دیگر روایتهای پهلوانی را زنده نگه میداشتند. همچنین، این متون به ثبت جزئیات اجرایی کمک میکردهاند؛ برای نمونه در نسخههای تعزیه، نشانههایی مانند «با حسرت»، «با خشم» یا «آهسته» نوشته میشود تا بازیگر بداند چگونه سخن بگوید.
جالب است بدانید که برخی از این متون، مانند طومارهای نقالی، هرگز بهطور کامل نوشته نمیشدند و بخش زیادی از آنها در حافظهٔ نقال باقی میماند. به همین دلیل، هر نقالی میتوانست بر اساس سلیقه و توانایی خود، داستان را پررنگتر کند یا بخشی را کوتاهتر بیان نماید. این ویژگی، نمایشهای سنتی را از فیلمنامههای امروزی که همهچیز در آنها دقیقاً مشخص است، متمایز میکند.
چالشهای درک نسخه و طومار نمایشی
پاسخ: نه کاملاً. فیلمنامهٔ امروزی دقیقاً مشخص میکند که هر بازیگر در هر لحظه چه بگوید و چه کند، اما نسخهٔ تعزیه بیشتر مانند راهنماست و بسیاری از جزئیات به بازیگر واگذار میشود. برای نمونه، در نسخه نوشته شده «امام حسین وارد میشود»، اما اینکه چگونه وارد شود، با چه حالتی و چه سرعتی، به بازیگر سپرده شده است.
طومارها گاهی چندین جلد میشوند، چون نقال باید داستانهای بسیار زیادی را در خاطر داشته باشد. برخی طومارها شامل داستانهای شاهنامه، داستانهای حمزه و حتی روایتهای تاریخی هستند. نقال برای هر جلسه، تنها بخشی از این طومار را اجرا میکند و بقیه را برای جلسات بعد نگه میدارد.
خیر، تفاوت اصلی در ابزار است. نقال بدون پرده و فقط با صدا و حرکات بدن داستان را روایت میکند، اما پردهخوان با تکیه بر یک پردهٔ نقاشیشده، ماجرا را برای تماشاگر تعریف میکند. متن پردهخوانی نیز مانند راهنمای نقاشی است که به مخاطب نشان میدهد هر بخش از تصویر چه داستانی دارد.
