آمادهسازی گل: تنظیم رطوبت و ورزدادن خمیرگل
شناخت رطوبت و روشهای تنظیم آن
همهٔ ما تجربهٔ کار با خمیر بازی یا گل سفالگری را داریم. گاهی خمیر آنقدر خشک است که خرد میشود و گاهی آنقدر خیس که از لای انگشتان بیرون میزند. رطوبت مناسب، حالتی است که خمیر را فشار میدهید، اثر انگشت روی آن بماند، ولی به دست نچسبد. برای تنظیم رطوبت، راههای مختلفی وجود دارد.
اگر خمیر شما خشک است، به تدریج به آن آب اضافه کنید. بهتر است آب را با 1 یا 2 قاشق غذاخوری به خمیر اضافه کنید و سپس ورز دهید تا آب جذب شود. هرگز یک باره آب زیادی نریزید، چون کنترل رطوبت سخت میشود. راه دیگر، خرد کردن خمیر خشک و پاشیدن چند قطره آب روی تکههاست. سپس تکهها را به هم بچسبانید و ورز دهید.
اگر خمیر شما خیلی چسبناک است، میتوانید آن را روی یک سطح آردپاشی شده (سفرهٔ نان یا تخته) چند دقیقه ورز دهید تا رطوبت اضافی جذب آرد شود. همچنین میتوانید خمیر را در پارچهٔ نخی بپیچید و چند ساعت در جای خنک بگذارید تا رطوبت آن کم شود. در گلهای رنگی، بهتر است به جای آب از کمی گِل سفید یا پودر سنگ استفاده کنید تا رنگ خمیر تغییر نکند.
ورز دادن اصولی؛ کلید یکدستی و نرمی
ورز دادن، حرکتی است که همهٔ ذرات گل را به هم نزدیک میکند و هوای اضافی را خارج میسازد. وقتی خمیر را ورز میدهید، گل انعطافپذیرتر میشود و هنگام شکلدهی، ترک نمیخورد. بهترین روش ورز دادن، حرکت «کشیدن و تا کردن» است. یعنی خمیر را روی سطح کار بکشید، آن را تا کنید و دوباره بکشید. این کار را دستکم ۱۰ تا ۱۵ بار تکرار کنید تا خمیر نرم و لطیف شود.
در این جدول، حالتهای مختلف خمیر و راه حل آنها را مقایسه میکنیم:
| مشکل خمیر | نشانهها | راه حل |
|---|---|---|
| خشکی بیش از حد | خرد شدن، ترک خوردن هنگام فشار، سفتی زیاد | افزودن قطرهقطره آب و ورز دادن |
| چسبندگی زیاد | چسبیدن به دست و سطح کار، شُل بودن | ورز دادن روی آرد یا اضافه کردن پودر سنگ |
| ناهمواری و تودهتوده بودن | سطح خمیر یکدست نیست، دانهدانه به نظر میرسد | ورز دادن طولانیتر با روش کشیدن و تا کردن |
وقتی خمیر را به خوبی ورز دادید، میتوانید آن را به شکل توپ درآورید و با کف دست کمی فشار دهید. اگر لبههای خمیر ترک نخورد و سطح آن صاف و براق بود، یعنی ورز دادن کامل شده است. خمیر آمادهٔ شکلدهی است و میتوانید با آن هر طرحی که دوست دارید بسازید.
پرسشهای رایج دربارهٔ آمادهسازی گل
پرسش: چرا با وجودی که خمیرم نرم است، موقع ساخت ظرف، لبههای آن ترک میخورد؟
این مشکل معمولاً به خاطر رطوبت نابرابر در قسمتهای مختلف خمیر است. ممکن است سطح خمیر نرم باشد، اما داخل آن هنوز خشک مانده باشد. برای حل این مشکل، خمیر را به چند تکه تقسیم کنید، هر تکه را جداگانه ورز دهید و سپس همه را به هم بچسبانید و یک بار دیگر کل خمیر را ورز دهید. همچنین هنگام شکلدهی، مرتباً انگشتان خود را خیس کنید تا رطوبت به تمام بخشهای کار برسد.
پرسش: آیا میتوان از خمیرِ یک روز مانده دوباره استفاده کرد؟
بله، اما ابتدا باید آن را بررسی کنید. اگر خمیر سفت شده، با چند قطره آب و ورز دادن مجدد، نرم میشود. اگر خمیر بوی ترشیدگی گرفته یا کپک زده است، دیگر قابل استفاده نیست. برای جلوگیری از این اتفاق، همیشه خمیر اضافی را در پارچهٔ نمدار و سپس در کیسهٔ پلاستیکی بپیچید و در یخچال نگهداری کنید. خمیر سرد را قبل از کار، ۱ تا ۲ ساعت در دمای اتاق بگذارید تا گرم شود، سپس ورز دهید.
پرسش: آیا نوع آب در رطوبت خمیر تأثیر دارد؟
بله، آبِ خیلی سرد یا خیلی گرم میتواند روی بافت خمیر اثر بگذارد. بهترین دما، آب ولرم یا دمای اتاق است. آب سرد باعث میشود خمیر سفتتر شود و آب گرم ممکن است گل را شُل کند. همچنین اگر آب املاح زیادی داشته باشد (آب سخت)، ممکن است پس از خشک شدن، لکههای سفیدی روی سطح کار ایجاد کند. بنابراین از آب آشامیدنی معمولی یا آب جوشیدهٔ سرد شده استفاده کنید.
