گلیم راهراه: هنر سادهٔ نوارهای رنگی
گلیم راهراه یکی از سادهترین و در عین حال جذابترین دستبافتههای ایرانی است. در این نوع گلیم، نقش و طرح نه از پیچیدگی بافت، بلکه از کنار هم قرار گرفتن نوارهای رنگی افقی پدید میآید. این نوارها در نتیجهٔ تغییر رنگ پودها در هنگام بافت به وجود میآیند. گلیم راهراه به دلیل سادگی در بافت و زیبایی چشمنوازش، جایگاه ویژهای در میان دستبافتههای عشایر و روستاییان دارد. در این مقاله با چیستی، روش بافت، کاربردها و نکات جالب دربارهٔ این دستبافتهٔ ارزشمند آشنا میشوید.
گلیم راهراه چیست و چگونه بافته میشود؟
گلیم راهراه، همانطور که از نامش پیداست، گلیمی است که طرح اصلی آن را نوارهای افقی و موازی تشکیل میدهند. این نوارها در سراسر طول گلیم کشیده شدهاند و عرض آنها معمولاً یکسان یا با نظم مشخصی تغییر میکند. برای درک بهتر این هنر، بهتر است ابتدا با اجزای اصلی بافت گلیم آشنا شویم. در هر گلیمی دو دسته نخ اصلی داریم: تارها و پودها. تارها، نخهای طولی و عمودی هستند که بر روی دار قالی کشیده میشوند و نقش اسکلت یا زمینه را دارند. پودها اما نخهای افقی هستند که از لابهلای تارها عبور داده میشوند و نقش اصلی را در ایجاد طرح و زمینهٔ گلیم ایفا میکنند.
حالا راز گلیم راهراه را کشف میکنیم: در این نوع گلیم، بافنده با تغییر رنگ پودها در هر رج یا چند رج، نوارهای رنگی افقی را خلق میکند. به عبارت سادهتر، هر بار که بافنده تصمیم میگیرد رنگی جدید را به کار گیرد، نوار رنگی تازهای در گلیم پدیدار میشود. برای نمونه، اگر بافنده ابتدا چند رج پود قرمز ببافد، یک نوار قرمز به وجود میآید. سپس با تغییر رنگ پود به آبی، نوار آبی شکل میگیرد و به همین ترتیب، نوارهای رنگی مختلف در کنار هم قرار میگیرند و طرح نهایی را میسازند. به این ترتیب، میتوان گفت که گلیم راهراه، روایتی ساده و زیبا از نحوهٔ استفاده از رنگها در بافت است.
نکته تفاوت اصلی گلیم راهراه با گلیمهای نقشدار دیگر در این است که در گلیم راهراه خبری از نقشهای پیچیده و گلوگیاه نیست و زیبایی آن در سادگی و نظم نوارهای رنگی خلاصه شده است.
| ویژگی | تارها | پودها |
|---|---|---|
| جهت قرارگیری | عمودی (طول گلیم) | افقی (عرض گلیم) |
| نقش در طرح | زمینه و اسکلت اصلی | ایجادکنندهٔ طرح و نقش اصلی |
| نحوهٔ تغییر رنگ | معمولاً ثابت و یکرنگ | با تغییر آن، نوارهای رنگی ایجاد میشوند |
کاربردها و اهمیت گلیم راهراه در زندگی روزمره
گلیم راهراه، فراتر از یک دستبافتهٔ ساده، کاربردهای فراوانی در زندگی عشایر و روستاییان داشته است. از این گلیم به عنوان زیرانداز، روانداز، خورجین و حتی پوشش کف چادر استفاده میشده است. دوام و استحکام بالای گلیم راهراه، آن را به گزینهای مناسب برای استفادهٔ روزمره تبدیل کرده بود. اما شاید مهمترین کاربرد آن، جنبهٔ فرهنگی و هنری آن باشد. هر نوار رنگی در این گلیم، میتواند نماد یک مفهوم، یک خاطره یا حتی یک باور باشد. برای نمونه، در میان برخی از ایلها، نوارهای قرمز نماد شجاعت، نوارهای آبی نماد آرامش و نوارهای سبز نماد طبیعت و زندگی هستند.
علاوه بر این، گلیم راهراه از نظر آموزشی نیز اهمیت دارد. یادگیری بافت آن برای هنرجویان مبتدی بسیار سادهتر از گلیمهای نقشدار است و میتواند اولین قدم برای ورود به دنیای زیبای دستبافتهها باشد. به همین دلیل، در بسیاری از کارگاههای آموزشی، هنرجویان کار خود را با بافت یک گلیم راهراه ساده آغاز میکنند. این گلیم به آنها کمک میکند تا با مفاهیم پایهای مانند تار و پود، شانهزدن و تغییر رنگ آشنا شوند و بعدها به سراغ طرحهای پیچیدهتر بروند. همچنین، استفاده از رنگهای طبیعی مانند پوست گردو، روناس و نیل در رنگآمیزی نخهای این گلیم، نشاندهندهٔ دانش و مهارت پیشینیان در بهرهگیری از طبیعت است.
پرسشهای کلیدی دربارهٔ گلیم راهراه
پرسش: آیا گلیم راهراه تنها به صورت نوارهای افقی ساده بافته میشود؟
پاسخ: نه کاملاً. اگرچه طرح اصلی آن از نوارهای افقی تشکیل شده، اما بافندهها با تغییر ضخامت نوارها، تکرار آنها یا استفاده از نوارهای باریک و پهن در کنار هم، تنوع زیادی در این طرح ایجاد کردهاند. گاهی نیز با ایجاد نوارهای مورب یا شکسته، طرح را از یکنواختی خارج میکنند. در برخی نمونههای نفیس، حتی نوارها با هم تداخل پیدا میکنند و طرحهای هندسی سادهای را میسازند.
پرسش: چرا برخی از گلیمهای راهراه را با نام گلیم «چنتهباف» نیز میشناسند؟
پاسخ: این نام به دلیل شباهت بافت این گلیم با پارچههای کرباس یا چنتهای است که در قدیم برای دوختن چنته (کیسهٔ بزرگ) به کار میرفت. بافت ساده و راهراه این گلیمها، آنها را به گزینهای مقاوم و در دسترس برای دوخت انواع چنته و خورجین تبدیل کرده بود. به مرور زمان، این نام به برخی از انواع گلیمهای راهراه اطلاق شد، هرچند کاربرد اصلی آنها فراتر از این بوده است.
پرسش: آیا ارزش هنری گلیم راهراه از گلیمهای نقشدار کمتر است؟
پاسخ: به هیچ وجه! ارزش هنری یک اثر به پیچیدگی نقش آن نیست. گلیم راهراه با سادگی و نظم هندسی خود، جلوهای از زیباییشناسی مینیمال را به نمایش میگذارد که مورد توجه بسیاری از هنردوستان و کلکسیونرهاست. هماهنگی رنگها، تناسب نوارها و ظرافت بافت، همگی عواملی هستند که ارزش هنری بالایی به این دستبافته میدهند. در واقع، سادگی این گلیم، خود نوعی پیچیدگی در طراحی به شمار میرود.
گلیم راهراه، اگرچه سادهترین نوع گلیم به نظر میرسد، اما دریچهای است به دنیای رنگ، بافت و فرهنگ ایرانی. این دستبافتهٔ ارزشمند به ما میآموزد که زیبایی همیشه در پیچیدگی نیست و گاهی سادهترین طرحها، عمیقترین مفاهیم را در خود جای میدهند. از نوارهای رنگی که حاصل تغییر پودهاست تا کاربردهای گوناگون آن در زندگی عشایری، همه و همه نشاندهندهٔ هوش و ذوق نیاکان ماست. پس اگر روزی گلیمی راهراه دیدید، بدانید که با یک اثر هنری ساده اما پرمعنا روبرو هستید که رازهای بسیاری در نوارهای رنگارنگ خود نهفته دارد.
