دار گلیمبافی: چارچوب اصلی نگهداری و کشش نخهای چله
بخشهای اصلی دار و نقش هر کدام
دار گلیمبافی از چند بخش مهم تشکیل شده است که هر کدام وظیفهٔ خاصی در نگهداری و کشش نخهای چله دارند. درک این بخشها به شما کمک میکند تا بهتر متوجه شوید که چرا دار برای بافت گلیم ضروری است.
بخشهای اصلی دار عبارتند از:
| نام بخش | وظیفه |
|---|---|
| تیرک بالا | نخهای چله از بالای دار به دور آن پیچیده میشوند و محکم میگردند. |
| تیرک پایین | نخهای چله پس از عبور از کل دار، به دور تیرک پایین بسته میشوند تا کشیده باقی بمانند. |
| پایههای عمودی (چوبهای کناری) | فاصلهٔ بین تیرک بالا و پایین را مشخص میکنند و دار را محکم نگه میدارند. |
| چوبهای فاصلهانداز | برای ایجاد فاصلهٔ منظم بین نخهای چله استفاده میشوند تا بافت یکدست شود. |
وقتی نخهای چله روی دار بسته میشوند، باید کشش مناسبی داشته باشند. اگر کشش کم باشد، نخها شل میشوند و بافت گلیم نامنظم از آب درمیآید. اگر کشش زیاد باشد، ممکن است نخها پاره شوند یا دار آسیب ببیند. بنابراین، بافتکننده باید با دقت نخها را روی تیرک بالا و پایین بپیچد و با استفاده از چوبهای فاصلهانداز، فاصلهٔ بین آنها را یکسان نگه دارد.
روشهای کشش و نگهداری نخهای چله روی دار
برای اینکه گلیم بافت خوبی داشته باشد، باید نخهای چله به درستی روی دار کشیده و نگهداری شوند. روشهای مختلفی برای این کار وجود دارد که هر کدام مزایا و کاربردهای خاص خود را دارند.
یکی از روشهای رایج، استفاده از کشش دوطرفه است. در این روش، نخهای چله ابتدا به دور تیرک بالا پیچیده میشوند و سپس با کشش مناسب، به دور تیرک پایین بسته میشوند. بافتکننده باید هنگام بستن نخها، آنها را با دست خود به سمت پایین بکشد تا کشش یکنواختی ایجاد شود. پس از بسته شدن نخها، برای اطمینان از یکنواختی کشش، از چوبهای فاصلهانداز استفاده میشود تا نخها از هم فاصله داشته باشند و به هم نچسبند.
روش دیگر، استفاده از کشش یکطرفه است. در این روش، نخهای چله فقط از یک طرف (معمولاً تیرک بالا) کشیده میشوند و طرف دیگر به دار بسته میشود. این روش برای بافتهای سادهتر و کوچکتر مناسب است، اما برای گلیمهای بزرگتر، روش دوطرفه بهتر جواب میدهد زیرا کشش بیشتری ایجاد میکند و نخها در طول بافت شل نمیشوند.
همچنین، نگهداری از نخهای چله در زمانهایی که بافت انجام نمیشود، بسیار مهم است. اگر گلیم نیمهکاره برای چند روز روی دار باقی بماند، ممکن است نخها بر اثر رطوبت یا گرد و غبار آسیب ببینند یا کشش خود را از دست بدهند. برای جلوگیری از این مشکل، بافتکننده باید روی دار را با پارچهای نخی بپوشاند و دار را در جای خشک و خنک نگهداری کند.
پرسشهای کلیدی دربارهٔ دار و نخهای چله
آیا همهٔ دارهای گلیمبافی یک شکل هستند؟
خیر، دارها بر اساس اندازه و نوع گلیم متفاوت هستند. برخی دارها افقی و برخی عمودی هستند. دارهای عمودی بیشتر برای گلیمهای بزرگ و دارهای افقی برای گلیمهای کوچکتر استفاده میشوند. همچنین، فاصلهٔ بین نخهای چله (که به آن رجشمار میگویند) در دارهای مختلف متفاوت است و بافتکننده بر اساس طرحی که میخواهد ببافد، دار مناسب را انتخاب میکند.
چرا گاهی نخهای چله در حین بافت شل میشوند؟
شل شدن نخهای چله معمولاً به دو دلیل رخ میدهد: اول اینکه کشش اولیهٔ نخها هنگام بستن روی دار کافی نبوده است. دوم اینکه در حین بافت، نخها بر اثر کشیده شدن پود (نخهای افقی) کمی جا به جا میشوند و فاصلهٔ آنها تغییر میکند. برای رفع این مشکل، بافتکننده باید هر چند وقت یک بار کشش نخها را بررسی کند و در صورت لزوم، آنها را دوباره محکم کند.
آیا میتوان از هر نوع نخی برای چله استفاده کرد؟
نه، نخهای چله باید مقاوم و محکم باشند زیرا فشار زیادی را تحمل میکنند. معمولاً از نخهای پشمی یا پنبهای با ضخامت مناسب استفاده میشود. نخهای نازک ممکن است پاره شوند و نخهای کلفت نیز باعث میشوند که بافت گلیم زبر و ناهموار شود. همچنین، رنگ نخهای چله معمولاً روشن یا خنثی انتخاب میشود تا طرحهای گلیم بهتر دیده شوند.
چگونه میتوانیم مطمئن شویم که کشش همهٔ نخهای چله یکسان است؟
برای یکسان کردن کشش نخها، بافتکننده پس از بستن نخها روی دار، با انگشتان خود روی نخها ضربه میزند. اگر صدای نخها یکنواخت باشد، یعنی کشش آنها تقریباً یکسان است. همچنین، استفاده از چوبهای فاصلهانداز کمک میکند تا فاصلهٔ بین نخها منظم بماند و کشش یکنواخت شود. در صورت نیاز، میتوان بعضی از نخها را کمی شل یا سفت کرد تا همه به یک اندازه کشیده شوند.
دار گلیمبافی ابزاری ساده اما بسیار مهم است که نقش اصلی را در نگهداری و کشش نخهای چله دارد. با شناخت بخشهای مختلف دار و روشهای صحیح کشش نخها، هر بافتکنندهای میتواند گلیمهای زیبا و یکدستی ببافد. به یاد داشته باشید که کشش مناسب نخهای چله، کلید اصلی موفقیت در بافت گلیم است و بدون آن، بافت گلیم به سختی امکانپذیر میشود. پس اگر به هنر گلیمبافی علاقه دارید، اولین قدم این است که با دار و نحوهٔ کار با آن به خوبی آشنا شوید.
