تار یا نخ چله: نخ‌های عمودی و کشیده‌شده روی دار که ساختار اصلی گلیم را تشکیل می‌دهند.

بروزرسانی شده در: 8:10 1405/04/27 مشاهده: 42 دسته بندی: کپسول آموزشی

تار یا نخ چله: ستون‌های پنهان گلیم

نخ‌های عمودی که گلیم را شکل می‌دهند؛ از ساختار تا نقش

اگر به یک گلیم نگاه کنی، نقش و رنگ آن اول چشم را می‌گیرد. اما زیر این نقش‌ها، یک شبکهٔ منظم از نخ‌های عمودی کشیده شده وجود دارد که به آن تار یا نخ چله می‌گویند. این نخ‌ها مانند اسکلت ساختمان هستند و نخ‌های افقی که نقش را می‌سازند، روی آنها بافته می‌شوند. جنس، ضخامت و فاصلهٔ این نخ‌ها تأثیر مستقیمی روی استحکام و زیبایی گلیم دارد.

تار چیست و چه نقشی در گلیم دارد؟

تار یا نخ چله به مجموعهٔ نخ‌های عمودی گفته می‌شود که روی دار (وسیلهٔ بافت) به صورت کشیده و منظم قرار می‌گیرند. این نخ‌ها فاصلهٔ مشخصی از هم دارند و مانند یک صفحهٔ شطرنجی عمل می‌کنند. بافنده با کمک یک وسیله به نام ماکو یا پود، نخ‌های رنگی را از بین این تارها عبور می‌دهد و نقش گلیم را می‌سازد. به عبارت ساده‌تر، اگر گلیم را به یک نقاشی تشبیه کنیم، تارها نقش کاغذ را دارند و نخ‌های پود، نقش رنگ‌ها را.

جنس تار معمولاً از پشم یا پنبه است و گاهی برای استحکام بیشتر، از نخ‌های تابیده شده استفاده می‌کنند. ضخامت و فاصلهٔ تارها تعیین می‌کند که گلیم چقدر ریزبافت یا درشت‌بافت باشد. مثلاً گلیم‌هایی که تارهای نازک و نزدیک به هم دارند، نقش‌های ظریف‌تری نشان می‌دهند و بافت آنها زمان بیشتری می‌برد.

نکته: گاهی بافنده‌ها برای محکم‌تر شدن گلیم، دو یا سه رشته نخ را به هم تاب می‌دهند و یک تار ضخیم‌تر درست می‌کنند. این کار باعث می‌شود گلیم در برابر کشیدگی مقاوم‌تر شود و عمر طولانی‌تری داشته باشد.

تار چه تفاوتی با پود دارد و چرا هر دو مهم هستند؟

برای درک بهتر نقش تار، بهتر است آن را با پود مقایسه کنیم. در بافت گلیم، دو دسته نخ اصلی داریم: تارها که عمودی و ثابت هستند و پودها که افقی و متحرک. پودها با عبور از زیر و روی تارها، نقش و طرح را ایجاد می‌کنند. اما اگر تارها نباشند، پودها جایی برای گیر کردن ندارند و بافت از هم می‌پاشد. به عبارت دیگر، تارها استحکام گلیم را تأمین می‌کنند و پودها زیبایی و نقش را. بدون تار، گلیم فقط یک دسته نخ‌های رنگین است و بدون پود، تارها فقط یک صفحهٔ خط‌خطی بی‌نقش هستند.

ویژگی	تار (نخ چله)	پود
جهت قرارگیری	عمودی (از بالا به پایین)	افقی (از چپ به راست)
نقش اصلی	ایجاد اسکلت و استحکام	ایجاد نقش و طرح
جنس معمول	پشم یا پنبهٔ تابیده	پشم رنگی یا ابریشم
تعداد در گلیم	زیاد (به عرض گلیم بستگی دارد)	متغیر (به ارتفاع و نقش بستگی دارد)

پرسش‌های رایج دربارهٔ تار گلیم

پرسش: آیا تارها همیشه از یک جنس هستند؟
پاسخ: نه همیشه. بافنده بسته به کاربردی که برای گلیم در نظر گرفته، جنس تار را انتخاب می‌کند. مثلاً برای گلیم‌های سنگین و پراستفاده از پشم تابیده و برای گلیم‌های ظریف و تزئینی از پنبه یا حتی ابریشم استفاده می‌شود. هر جنس تأثیر متفاوتی روی دوام و انعطاف گلیم دارد.

پرسش: چرا تارها باید کاملاً کشیده و محکم بسته شوند؟
پاسخ: اگر تارها شل باشند، گلیم بعد از بافت چروک می‌شود و نقش‌ها کج در می‌آیند. کشیدگی مناسب تارها باعث می‌شود که پودها به راحتی بین آنها عبور کنند و گلیم سطحی صاف و یکدست داشته باشد. به همین دلیل، بافنده هنگام بستن تارها روی دار، دقت زیادی به مقدار کشیدگی آنها دارد.

پرسش: اگر یک تار پاره شود، چه اتفاقی می‌افتد؟
پاسخ: پاره شدن یک تار، مانند پاره شدن یک تار عنکبوت است. اگر بافنده به موقع متوجه نشود، ممکن است گلیم در آن قسمت دچار سوراخ یا ضعف شود. اما بافنده‌های ماهر با گره زدن یا جایگزین کردن نخ جدید، تار پاره شده را ترمیم می‌کنند و بافت را ادامه می‌دهند. البته این کار نیاز به مهارت دارد تا جای ترمیم مشخص نباشد.

پرسش: آیا فاصلهٔ تارها در همهٔ گلیم‌ها یکسان است؟
پاسخ: خیر. فاصلهٔ تارها به نوع گلیم و سلیقهٔ بافنده بستگی دارد. در گلیم‌های شهری که نقش‌های ظریف دارند، تارها نزدیک‌تر به هم بسته می‌شوند (تراکم بالا)، اما در گلیم‌های عشایری که سریع‌تر بافته می‌شوند، فاصلهٔ تارها بیشتر است و بافت درشت‌تر دیده می‌شود.

تار یا نخ چله، اگرچه در نگاه اول پنهان است، اما مهم‌ترین عضو یک گلیم به شمار می‌رود. این نخ‌های عمودی هستند که به گلیم استحکام می‌بخشند، شکل آن را تعیین می‌کنند و امکان بافت نقش‌های متنوع را فراهم می‌آورند. هر گلیمی که می‌بینی، حاصل همکاری دقیق تار و پود است؛ تارها اسکلت را می‌سازند و پودها جان و رنگ به آن می‌دهند. پس دفعهٔ بعد که به یک گلیم نگاه کردی، به یاد داشته باش که زیر همهٔ نقش‌ها، یک شبکهٔ منظم و محکم از تارها در حال کار است.