بافت تار و پودی
اجزای اصلی و مراحل ساده بافت
برای درک بافت تار و پودی، بهتر است ابتدا با دو بخش اصلی آن آشنا شویم. تار به نخهای طولی گفته میشود که روی دارباف یا همان دار به صورت کشیده و موازی کنار هم قرار میگیرند. این نخها معمولاً محکمتر از نخهای پود هستند و استحکام پارچه را تأمین میکنند. پود نیز نخهای عرضی هستند که با کمک ماکو یا شاتل از میان تارها عبور داده میشوند. به این عمل پودگذاری میگویند.
برای عبور دادن پود از میان تارها، باید فضایی بین تارها ایجاد شود. این کار با استفاده از وسیلهای به نام چلهکشی یا گلابه انجام میگیرد. گلابه با بالا و پایین بردن دستهای از تارها، یک دهانه یا چله ایجاد میکند تا پود به راحتی از آن عبور کند. پس از هر بار عبور پود، با وسیلهای به نام دفتین یا شانه، پود به سمت پارچهی بافتهشده کوبیده میشود تا نخها به هم فشرده شوند و پارچهای محکم پدید آید.
این مراحل ساده اما دقیق، بارها و بارها تکرار میشوند تا پارچه شکل بگیرد. نظم در این فرایند، نقش اصلی را دارد؛ زیرا هر تغییر در ترتیب عبور پود، طرح جدیدی خلق میکند.
| ویژگی | تار | پود |
|---|---|---|
| جهت قرارگیری | طولانی (عمودی روی دار) | عرضی (افقی) |
| نقش در استحکام | استحکام اصلی پارچه | پرکننده فضای بین تارها |
| ابزار عبور | چلهکشی و گلابه | ماکو یا شاتل |
| نوع نخ | معمولاً محکمتر و تابخوردهتر | نرمتر و با تاب کمتر |
انواع بافت و نقشهای آن
نظم عبور پود از میان تارها، انواع مختلفی از بافت را پدید میآورد. سادهترین نوع، بافت تافته است که در آن پود به صورت یکدرمیان از روی یک تار و زیر تار بعدی عبور میکند. این بافت، پارچهای صاف و محکم تولید میکند که برای پیراهنها و ملحفهها بسیار مناسب است. اگر پود از روی دو تار و زیر یک تار برود، بافت سرژه یا همان طرح جناغی به وجود میآید که روی پارچه خطهای مورب دیده میشود. پارچههای سرژه نرمتر و مقاومتر هستند و در تهیهی لباسهای کاری و شلوارهای جین از آن استفاده میشود.
نوع دیگر بافت ساتن است که در آن پود از روی چند تار پشتسر هم و سپس زیر یک تار عبور میکند. این بافت، پارچهای براق، نرم و لطیف تولید میکند که به آن اطلس نیز میگویند. لباسهای مجلسی و پردههای گرانقیمت معمولاً با این بافت تهیه میشوند. هر کدام از این بافتها، کاربرد ویژهای دارند و با تغییر در تعداد تارهایی که پود از روی آنها عبور میکند، طرحهای بینظیری خلق میشود.
پرسشهای کلیدی دربارهی بافت
۱. چرا برخی پارچهها از دو طرف یکسان به نظر میرسند؟
این ویژگی به نوع بافت بستگی دارد. در بافت تافته، طرح و رویهی پارچه از دو طرف کاملاً شبیه است؛ زیرا نظم عبور پود متقارن است. اما در بافتهایی مانند سرژه، به دلیل نظم مورب، یک طرف پارچه برجستهتر از طرف دیگر به نظر میرسد و طرح جناغی فقط از یک طرف به خوبی دیده میشود.
۲. چگونه میتوان بافت محکمتری داشت؟
میزان فشردگی پارچه به تعداد نخهای تار در هر سانتیمتر و نیروی کوبیدن پود بستگی دارد. هرچه تعداد تارها در واحد طول بیشتر باشد و پود محکمتر کوبیده شود، پارچهی متراکمتر و محکمتری به دست میآید. همچنین انتخاب نخهای ضخیمتر و تابخوردهتر در استحکام پارچه مؤثر است.
۳. آیا طرح پارچه فقط با عبور سادهی پود مشخص میشود؟
عبور پود، پایه و اساس طرح است؛ اما طرح نهایی به رنگبندی نخهای تار و پود نیز وابسته است. بافنده میتواند با تغییر رنگ پود در ردیفهای مختلف، طرحهای راهراه، چهارخانه یا حتی نقشهای هندسی پیچیده ایجاد کند. همچنین استفاده از نخهای ضخیم و نازک در پود، بافتهای برجسته یا منجوقدار پدید میآورد.
۴. آیا همهی پارچهها با این روش بافته میشوند؟
خیر. روش تار و پودی رایجترین روش بافت است، اما روشهای دیگری مانند بافت حلقوی (که برای تولید جوراب و لباسهای کشباف استفاده میشود) و بافت بدون تار (مانند نمد که با فشردن الیاف به یکدیگر ساخته میشود) نیز وجود دارند. هر کدام از این روشها ویژگیهای خاص خود را دارند.
جمعبندی
بافت تار و پودی، هنری است که در آن نظم و تکرار، نقش اصلی را ایفا میکند. با شناخت اجزای اصلی یعنی تار و پود و ابزارهای مربوطه، میتوان انواع مختلف پارچه از تافتهی ساده تا اطلس براق را تولید کرد. این روش نهتنها پایهی صنعت نساجی است، بلکه در هنرهای سنتی ایران مانند گلیمبافی نیز جایگاه ویژهای دارد. درک این اصول ساده، درک عمیقتری از پوشاک و دستبافتههای اطراف ما ایجاد میکند و نشان میدهد که چگونه یک حرکت منظم، اثری محکم و زیبا پدید میآورد.
