گلیم؛ زیراندازی از دل تار و پود
بافت بدون پرز؛ تفاوت گلیم با قالی
فرق اصلی گلیم با قالی در چیست؟ شاید برایتان جالب باشد که بدانید بیشتر زیراندازهایی که در خانه میبینیم، مانند قالی یا موکت، سطحی نرم و پرزدار دارند. اما گلیم چنین نیست. در گلیم، نخهای پود فقط بین تارها عبور داده میشوند و گرهای روی سطح باقی نمیماند. به همین دلیل، وقتی دست خود را روی گلیم میکشید، سطحی صاف و یکدست حس میکنید، نه برجسته و کرکی. این ویژگی باعث میشود گلیم در مقایسه با قالی نازکتر، سبکتر و زودتر بافته شود.
برای درک بهتر، به بافت یک پارچه ساده فکر کنید: در دستگاه بافندگی، تعدادی نخ عمودی به نام تار کشیده میشوند. سپس بافنده با یک نخ افقی به نام پود، از میان تارها رد میشود و یک ردیف بافت ایجاد میکند. این کار آنقدر تکرار میشود تا سطحی صاف و بدون پرز پدید آید. در گلیم نیز همین روش اجرا میشود، با این تفاوت که بافنده برای زیباتر شدن کار، هر چند ردیف یک بار رنگ پود را عوض میکند. به این ترتیب، راهراهها یا طرحهای هندسی پدید میآیند.
نقش و رنگ؛ زبان بیزبانی گلیم
یکی از جذابترین بخشهای گلیم، نقوش و رنگهای آن است. بافنده با تغییر رنگ پود در ردیفهای مشخص، طرحهایی مانند لوزی، مثلث، خطهای موازی یا چهارگوش میسازد. این طرحها معمولاً الهامگرفته از طبیعت، حیوانات یا اشیای اطراف هستند. برای نمونه، طرح «بتهجقه» که شبیه به یک بادام یا سرو کوتاه است، در بسیاری از گلیمهای مناطق مختلف ایران دیده میشود.
جالب است بدانید که هر منطقه از ایران، گلیمهای مخصوص به خود را دارد. برای نمونه، گلیمهای عشایر قشقایی با رنگهای شاد و طرحهای پرانرژی شناخته میشوند، در حالی که گلیمهای مناطق کرمان و خراسان رنگهای ملایمتری دارند. بافندهها معمولاً از رنگهای طبیعی مانند پوست گردو، روناس (برای قرمز) و نیل (برای آبی) استفاده میکردند تا رنگهایی ماندگار و چشمنواز به دست آورند.
| ویژگی | گلیم | قالی |
|---|---|---|
| پرز | ندارد، سطح صاف و تخت | دارد، سطح کرکی و نرم |
| ضخامت | نازک و سبک | کلفت و سنگین |
| زمان بافت | نسبتاً کوتاهتر | بسیار طولانیتر |
| کاربرد اصلی | زیرانداز، سفره، رومیزی | زیرانداز تزئینی و گرم |
پرسشهای چالشی درباره گلیم
چرا گلیم پرز ندارد، اما قالی پرز دارد؟
در بافت قالی، بافنده بعد از هر ردیف پود، یک سری گره روی تارها میزند و نخ اضافی را به صورت پرز روی سطح رها میکند. اما در گلیم، بافنده فقط پود را بین تارها عبور میدهد و نخ اضافی باقی نمیماند. به همین دلیل، پرزی روی کار دیده نمیشود.
آیا گلیم فقط زیرانداز است؟
خیر. گلیم کاربردهای دیگری هم دارد. از گلیم به عنوان سفره، رومیزی، پشتی یا حتی کیف و کولهپشتی هم استفاده میشود. در گذشته، عشایر از گلیم برای پوشش کف چادر و جداسازی فضای داخلی استفاده میکردند.
چرا بعضی گلیمها رنگهای تند و بعضی رنگهای ملایم دارند؟
رنگ گلیم به سلیقه بافنده و منطقه جغرافیایی بستگی دارد. در مناطق گرمسیر، معمولاً از رنگهای شاد و پرانرژی مانند قرمز، زرد و نارنجی استفاده میشود، در حالی که در مناطق سردسیر، رنگهای خنثی و ملایم مانند آبی، خاکستری و بژ طرفدار بیشتری دارند.
آیا گلیم با دستگاه بافته میشود یا با دست؟
هر دو روش رایج است. گلیمهای دستبافت ارزش هنری بیشتری دارند و معمولاً طرحهای منحصربهفردی دارند. گلیمهای ماشینی نیز تولید میشوند، اما طرحهای تکراری و کیفیت پایینتری دارند.
