خطوط ششگانه: میراث ماندگار ابنمقله در خوشنویسی اسلامی
آشنایی با شش قلم و کاربردهای آنها
خطوط ششگانه را میتوان بر پایهٔ شکل، اندازه و کاربری به دو دستهٔ کلی تقسیم کرد: خطوطی که بیشتر برای کتابت و نوشتار رسمی به کار میرفتند و خطوطی که کاربرد اداری و روزمره داشتند. در میان این شش قلم، نسخ و ثلث از همه مشهورترند. خط نسخ را شاید بتوان همهکارهترین قلم دانست؛ چرا که با آن قرآن مینوشتند، کتابهای علمی و ادبی را کتابت میکردند و حتی امروزه نیز بسیاری از چاپهای قرآن و کتابهای درسی با الهام از این خط طراحی میشوند. از سوی دیگر، خط ثلث خطی است درشتتر و برجستهتر که بیشتر در سردرِ مسجدها، کتیبهها و تذهیبهای باشکوه به کار میرفت. اگر به کتیبههای بالای درِ ورودی مسجدها یا صفحههای آغازین قرآنهای نفیس نگاه کنید، به احتمال فراوان با خط ثلث روبرو هستید.
سه قلم دیگر یعنی محقق، ریحان و توقیع، هر یک ویژگیهای منحصربهفردی دارند. خط محقق، قلمی سنگینوزن، کشیده و با حروفی باز و خوانا بود که برای کتابت قرآنهای بزرگ و نفیس کاربرد داشت. خط ریحان، چابکتر و باریکتر از محقق است و آن را بیشتر برای نوشتن کتابهای کوچکتر و یا بهعنوان تکمیلکنندهٔ محقق به کار میبردند. خط توقیع که نامش از کلمهٔ «توقیع» به معنای امضا یا نشان گرفته شده است، خطی است که برای نوشتن فرمانها، احکام دیوانی و نامههای مهمِ درباری استفاده میشد. سرانجام، رقاع خطی سادهتر، کوچکتر و سریعتر است که مردم عادی و نیز کاتبانِ ادارهها برای نوشتن نامهها، یادداشتها و صورتحسابها از آن بهره میگرفتند.
| نام خط | ویژگی اصلی | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| نسخ | خوانا، اندازهٔ متعادل، حروف گرد | کتابت قرآن، کتابهای علمی و درسی |
| ثلث | درشت و برجسته، با انحناهای زیبا | کتیبهها، سردر مسجدها، تذهیب |
| محقق | کشیده، سنگین، حروف باز و خوانا | قرآنهای بزرگ و نفیس |
| ریحان | چابک و باریکتر از محقق | کتابهای کوچکتر، تکمیلکنندهٔ محقق |
| رقاع | ساده، کوچک، سریعنویسی | نامهها، یادداشتها، مکاتبات روزمره |
| توقیع | مخصوص امضا و فرمانها | نوشتن احکام دیوانی، نامههای درباری |
نقش ابنمقله در ساماندهی و زیباییشناسی خطوط
نقش ابنمقله در تاریخ خوشنویسی مانند نقشی است که یک معمار برای یک ساختمان بزرگ ایفا میکند. او در سدهٔ چهارم هجری، زمانی که خطوط اسلامی گوناگون و بیقاعده نوشته میشدند، این شش خط را انتخاب کرد و برای هر یک اصول هندسی و تناسبهای ریاضی مشخصی تعیین نمود. مهمترین کار ابنمقله، پایهگذاری قواعد «نقطه» و «دایرهٔ مفروض» بود. او اندازهٔ قلم را بر اساس یک نقطه (که معادل قطر نوکِ قلمِ نی بود) مشخص کرد و سپس همهٔ حروف را بر پایهٔ دایرههایی با قطرهای معین (مثلاً یک دایره به قطر چند نقطه) طراحی نمود. برای نمونه، شکل الف، بخش اصلی بسیاری از حروف، برابر با یک دایرهٔ کامل فرض میشد و بقیهٔ حروف با ترکیبی از این دایرهها و کمانها ساخته میشدند.
این کار، یعنی هندسیسازی خط، باعث شد که خوشنویسی از یک هنر صرفاً ذوقی به یک دانش دقیق تبدیل شود. به همین دلیل است که میگویند ابنمقله «قانونگذار» یا «استادالاساتید» خط اسلامی است. پیش از او، هر خوشنویسی خطی را به سلیقهٔ خود مینوشت و یکنواختی و زیبایی یکسانی نداشت. پس از او، خوشنویسان میتوانستند با بهرهگیری از این قواعد، خطوطی بسیار زیبا و منظم بنویسند. همچنین باید اشاره کرد که آثار به جای مانده از ابنمقله بسیار نادر هستند و بسیاری از آنها در طول تاریخ از میان رفتهاند، اما تأثیر روش او تا به امروز در خوشنویسی اسلامی باقی مانده است.
پرسشهای کلیدی دربارهٔ خطوط ششگانه
پرسش ۱: آیا ابنمقله خود این شش خط را ابداع کرد یا آنها را منظم ساخت؟
پاسخ: خطوط ششگانه پیش از ابنمقله نیز وجود داشتند، اما شیوهٔ نوشتن آنها بسیار سلیقهای و بدون قاعده بود. کار بزرگ ابنمقله این بود که قواعد هندسی و تناسبهای مشخصی برای هر یک تعیین کرد و آنها را از یک هنرِ شخصی به یک نظامِ آموزشی و استاندارد تبدیل نمود. به عبارت دیگر، او مخترع این خطوط نبود، بلکه مدوّن و ساماندهندهٔ آنها بود.
پرسش ۲: چرا برخی منابع به جای «شش خط»، از «اقلام ستّه» یاد میکنند؟
پاسخ: واژهٔ «اقلام ستّه» اصطلاحی عربی به معنای «شش قلم» است که در متون کهن خوشنویسی برای اشاره به همین شش خط به کار میرفته است. در واقع «قلم» در اینجا به معنای خط یا شیوهٔ نگارش است، نه ابزارِ نوشتار. بنابراین، «اقلام ستّه» و «خطوط ششگانه» هر دو به یک مفهوم اشاره دارند و تفاوتی میان آنها نیست.
پرسش ۳: آیا امروزه نیز از این شش خط استفاده میشود یا منسوخ شدهاند؟
پاسخ: برخی از این خطوط مانند نسخ و ثلث هنوز هم بسیار پرکاربرد هستند. خط نسخ، پایهٔ بسیاری از قلمهای چاپی در کشورهای اسلامی است و خط ثلث در معماری و کتیبهنگاری کاربرد دارد. اما خطوطی مانند محقق و ریحان امروزه کمتر استفاده میشوند و بیشتر جنبهٔ تاریخی و هنری یافتهاند. با این حال، همهٔ این خطوط برای خوشنویسان و پژوهشگران هنر اسلامی، ارزش والایی دارند.
