دوات؛ یار همیشگی قلم در مسیر خوشنویسی
دوات و لیقه چه هستند و چه نقشی در خوشنویسی دارند؟
دوات، ظرفی است که برای نگهداری مرکب به کار میرود. اگر به یک دوات خوشنویسی دقت کنید، میبینید که دهانهای گشاد دارد و خیلی عمیق نیست. این شکل خاص، کار با قلم را آسانتر میکند. اما آنچه دوات را کامل میکند، لیقه است. لیقه در حقیقت تکهای نخهای ابریشمی تابیدهشده است که در کف دوات قرار میگیرد. وقتی مرکب را در دوات میریزید، لیقه مانند یک اسفنج، مرکب را به خود جذب میکند و وقتی قلم را در دوات میزنید، بهآرامی و بهاندازه به نوک قلم میرسد.
در گذشته، خوشنویسان به دوات و لیقه اهمیت زیادی میدادند. آنها میدانستند که اگر لیقه بهدرستی در دوات قرار نگیرد یا مرکب غلیظ یا رقیق باشد، خطشان خراب میشود. جنس دوات هم مهم است. دواتها را از مواد مختلفی مثل شیشه، مس، برنج، سفال و حتی چوب و استخوان میساختند. هر کدام از این جنسها ویژگیهای خاص خود را دارند؛ مثلاً دوات مسی از کپک زدن مرکب جلوگیری میکند و به کیفیت مرکب کمک میکند .
| ویژگی | دوات مناسب خوشنویسی | دوات نامناسب خوشنویسی |
|---|---|---|
| دهانه | گشاد و نسبتاً کمعمق | بسیار تنگ یا بیشازحد عمیق |
| جنس | شیشه، مس، سفال، چوب و استخوان | پلاستیکهای بیکیفیت یا ظروف یکبارمصرف |
| لیقه | دارای لیقه از الیاف ابریشم طبیعی | بدون لیقه یا دارای لیقه مصنوعی |
| درپوش | دارای درپوش برای جلوگیری از گردوغبار و خشکشدن مرکب | بدون درپوش یا درپوش نامناسب |
چگونه از دوات و مرکب نگهداری کنیم؟
نگهداری درست از دوات و مرکب، یکی از مهارتهایی است که هر خوشنویسی باید بلد باشد. اگر مرکب در دوات بماند و از آن استفاده نشود، ممکن است غلیظ شود یا حتی کپک بزند. برای جلوگیری از این مشکل، خوشنویسان قدیم هر چهل روز یکبار، دوات را تمیز میکردند و لیقه را میشستند . همچنین همیشه بعد از نوشتن، درِ دوات را میبستند تا گردوخاک وارد آن نشود و مرکب خراب نشود .
مرکب خوشنویسی با مرکب خودکار فرق دارد. مرکب خوشنویسی را از دوده و مواد دیگری مثل صمغ عربی درست میکنند تا به قلم بچسبد و روی کاغذ پخش نشود . گاهی هم برای خوشبو کردن آن، به مرکب کمی زعفران اضافه میکردند! اگر مرکب بیشازحد غلیظ شد، میتوان با ریختن چند قطره آب جوشیدهٔ سرد، آن را رقیق کرد، اما باید دقت داشت که یکباره زیاد آب نریزیم، چون مرکب رونده میشود و خط مرتب از آب درنمیآید .
پرسشهای رایج درباره دوات و لیقه
آیا میتوان بهجای لیقه از پنبه یا پارچه استفاده کرد؟
لیقه باید از الیاف ابریشم طبیعی باشد تا مرکب را بهخوبی جذب کند و بهآرامی در اختیار قلم بگذارد . پنبه یا پارچههای معمولی، مرکب را بیشازحد جذب میکنند یا بهسرعت خشک میشوند و باعث میشوند قلم یا خیلی خشک بنویسد یا یکدفعه لکه ایجاد کند. پس بهتر است فقط از لیقهٔ اصلی استفاده کنید.
چرا گاهی مرکب در دوات کپک میزند؟
مرکب خوشنویسی، موادّی طبیعی دارد که ممکن است در اثر رطوبت یا گرمای زیاد، فاسد شود. برای جلوگیری از کپکزدن، بهتر است از دوات مسی استفاده کنید؛ چون یونهای مس از رشد کپک جلوگیری میکنند . همچنین همیشه درِ دوات را ببندید و آن را در جای خنک و خشک قرار دهید. هر چند وقت یکبار هم مرکب کهنه را دور بریزید و دوات را بشویید.
آیا هر دواتی برای خوشنویسی مناسب است؟
خیر. دوات خوشنویسی باید دهانهای گشاد به اندازهٔ ۲ تا ۳ سانتیمتر داشته باشد تا قلم بهراحتی در آن برود و نوک قلم آسیب نبیند . همچنین نباید خیلی عمیق باشد تا بتوانید بهراحتی نوک قلم را به مرکب آغشته کنید. دواتهای خیلی کوچک یا تنگ، کار را برای خوشنویس سخت میکنند.
در پایان باید گفت که دوات و لیقه، دو عضو جداییناپذیر در خوشنویسی هستند. دوات، جایگاه مرکب و لیقه، تنظیمکنندهٔ آن است. اگر این دو درست انتخاب شوند و بهخوبی از آنها نگهداری شود، خوشنویس میتواند خطی روان، یکدست و زیبا داشته باشد. پس اگر به هنر خوشنویسی علاقهمندید، به دوات و لیقهتان بهاندازهٔ قلم و کاغذ اهمیت بدهید. این ابزار کوچک، نقش بزرگی در زیبایی نوشتههای شما دارند.
