طراحی روی نور و سطح غیرمتعارف
آشنایی با طراحی موقت، تجربهگری با نور و ساخت اثر روی شن، خاک، گل و دیگر مواد طبیعی
طراحی همیشه با مداد روی کاغذ انجام نمیشود. گاهی هنرمند یا دانشآموز با نور، سایه، شن، خاک، گل، برگ، سنگریزه یا مواد طبیعی دیگر اثری دیداری میسازد. این آثار ممکن است موقت باشند و پس از مدتی با وزش باد، تابش خورشید، حرکت آب یا جابهجایی مواد از بین بروند. در این نوع طراحی، توجه به سطح، بافت، روشنایی، محیط، زمان و شیوه ثبت اثر اهمیت دارد. هدف اصلی، تجربه کردن راههای تازه برای بیان یک ایده و شناخت بهتر ویژگیهای مواد و محیط است.
طراحی با نور، مواد طبیعی و سطحهای تازه
طراحی با نور یعنی ساختن شکل، خط یا تصویر با استفاده از روشنایی و تاریکی. برای نمونه، دانشآموز میتواند در یک اتاق کمنور، نور چراغقوه را روی دیوار حرکت دهد و شکلهای ساده بسازد. همچنین میتوان با قرار دادن دست، برگ یا یک جسم در برابر منبع نور، سایهای مشخص روی دیوار یا زمین ایجاد کرد. در این حالت، خود نور یا سایه نقش خط و سطح را دارد. فاصله جسم از چراغ و دیوار، اندازه و وضوح سایه را تغییر میدهد. هرچه جسم به منبع نور نزدیکتر باشد، سایه معمولاً بزرگتر و مرز آن نرمتر دیده میشود.
طراحی روی مواد طبیعی با کنار هم گذاشتن، فشردن، خراش دادن یا جابهجا کردن مواد انجام میشود. برای مثال، میتوان با انگشت یا یک تکه چوب روی شن مرطوب خط کشید، با سنگریزهها شکل یک ماهی ساخت یا برگهای زرد و سبز را به صورت یک نقش منظم کنار هم چید. گل نرم نیز سطح مناسبی برای ایجاد خط، فرورفتگی و نقش است. در این روش، بافت ماده اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شن خشک، گل خیس و خاک نرم رفتار یکسانی ندارند.
طراحی روی سطح غیرمتعارف یعنی انتخاب سطحی که معمولاً برای نقاشی و طراحی به کار نمیرود. شیشه بخارگرفته، سنگ، تنه افتاده درخت، سطح یخزده، خاک حیاط یا سطح آب آرام نمونههایی از این سطحها هستند. چنین سطحی ممکن است زبر، لغزنده، شفاف، مرطوب یا ناپایدار باشد. طراح باید ابزار و حرکت دست خود را با ویژگی سطح هماهنگ کند. برای نمونه، خط کشیدن روی شن باید آرام و پیوسته باشد، زیرا فشار زیاد، کنارههای خط را خراب میکند.
| روش طراحی | ابزار یا ماده | ویژگی اصلی | نمونه ساده |
|---|---|---|---|
| طراحی با نور | چراغقوه، نور خورشید و سایه | تغییر شکل با جهت و فاصله نور | ساخت سایه پرنده با دست |
| طراحی روی شن | انگشت، چوب باریک یا سنگ | خطپذیری و پاک شدن آسان | رسم موج یا نقش هندسی |
| طراحی با مواد طبیعی | برگ، شاخه، گل و سنگریزه | ساخت تصویر با چیدمان مواد | ساخت نقش خورشید با برگها |
| طراحی روی گل | دست، مهر ساده یا ابزار چوبی | ایجاد فرورفتگی و نقش برجسته | فشردن برگ روی گل نرم |
اهمیت تجربه، محیط و ثبت اثر
طراحی روی سطحهای غیرمتعارف، قدرت مشاهده و حل مسئله را افزایش میدهد. دانشآموز پیش از شروع باید ببیند سطح چه ویژگیهایی دارد، کدام ابزار مناسبتر است و اثر تا چه زمانی باقی میماند. اگر قرار باشد روی شن کنار آب طراحی شود، باید زمان رسیدن موجها را در نظر گرفت. اگر اثر با سایه ساخته شود، تغییر جای خورشید میتواند شکل آن را در چند دقیقه دگرگون کند. بنابراین زمان و محیط، بخشی از خود اثر هستند و فقط پسزمینه به شمار نمیآیند.
موقت بودن این آثار به معنای کمارزش بودن آنها نیست. گاهی هدف هنرمند، ساخت اثری است که فقط برای مدت کوتاهی دیده شود. این موضوع به ما یادآوری میکند که همه آثار هنری برای نگهداری طولانی ساخته نمیشوند. بعضی آثار برای تجربه، بازی با شکلها، توجه به طبیعت یا بیان یک احساس زودگذر ایجاد میشوند. برای نگهداری یاد آنها میتوان از اثر عکس گرفت یا مراحل ساخت را با چند تصویر ثبت کرد.
نکته: هنگام کار در طبیعت نباید به گیاهان زنده، لانه جانوران، خاک کشاورزی یا محیطهای حفاظتشده آسیب زد. بهتر است از برگهای افتاده، سنگهای رهاشده و موادی استفاده شود که پس از پایان کار بتوان آنها را به جای نخست بازگرداند.
پرسشهای دقیق درباره این شیوه طراحی
آیا هر شکلی که روی شن کشیده شود، اثر هنری است؟
تنها کشیدن یک شکل کافی نیست. زمانی میتوان آن را یک اثر طراحی دانست که سازنده درباره خط، اندازه، جای شکل، بافت سطح و پیام یا هدف خود تصمیم گرفته باشد.
چرا طراحی با نور را نمیتوان مانند طراحی مدادی ثابت نگه داشت؟
زیرا نور و سایه به منبع نور، فاصله، زاویه و محیط وابستهاند. با خاموش شدن چراغ یا تغییر جای خورشید، تصویر نیز تغییر میکند یا از بین میرود.
آیا استفاده از مواد بیشتر، اثر را بهتر میکند؟
خیر. زیاد بودن مواد ممکن است تصویر را شلوغ و نامفهوم کند. انتخاب چند ماده هماهنگ و چیدمان دقیق آنها معمولاً نتیجه روشنتری دارد.
اگر اثر پس از چند دقیقه از بین برود، آیا ساخت آن بیهوده بوده است؟
خیر. ارزش این کار میتواند در فرایند مشاهده، آزمایش، ساخت و یادگیری باشد. ثبت تصویری اثر نیز کمک میکند نتیجه تجربه باقی بماند.
طراحی روی نور و سطح غیرمتعارف، مرز میان هنر، محیط و تجربه را نشان میدهد. در این شیوه، نور، سایه، بافت و مواد طبیعی به ابزار بیان تبدیل میشوند. دانشآموز با انجام چنین فعالیتهایی یاد میگیرد ویژگی سطح را بشناسد، برای اجرای ایده خود برنامهریزی کند، تغییرات محیط را ببیند و بدون آسیب زدن به طبیعت، اثری ساده، هدفمند و خلاقانه بسازد.