حمله طبس؛ عملیات نظامی ناموفق آمریکا در اردیبهشت ۱۳۵۹
آشنایی با عملیات پنجه عقاب و هدف آن
در آبان ۱۳۵۸، گروهی از دانشجویان پیرو خط امام، سفارت آمریکا در تهران را تصرف کردند و کارمندان آن را به گروگان گرفتند. این رویداد که به ماجرای گروگانگیری سفارت آمریکا معروف شد، روابط ایران و آمریکا را به شدت تیره کرد. دولت آمریکا ابتدا راههای دیپلماتیک را امتحان کرد، اما وقتی هیچ نتیجهای نگرفت، تصمیم گرفت یک عملیات نظامی پنهانی برای نجات گروگانها طراحی کند.
طرح عملیات پنجه عقاب بسیار پیچیده بود. قرار بود ۸ بالگرد و چندین هواپیمای ترابری، گروهی از نیروهای ویژه را از عمان به نقطهای در دل کویر طبس منتقل کنند. این نقطه، محلی دورافتاده بود که آن را دشت کویر مینامند. از آنجا، نیروها با کامیونهایی که از قبل در ایران پنهان شده بود، خود را به نزدیکی تهران میرساندند و سپس با حمله به سفارت، گروگانها را آزاد میکردند. قرار بود شبانه این کار انجام شود تا غافلگیری کامل باشد.
اما از همان ابتدا، مشکلات شروع شد. یکی از بالگردها دچار نقص فنی شد و مجبور به بازگشت شد. یک بالگرد دیگر نیز به دلیل طوفان شدید شن، از مسیر اصلی منحرف گشت. فرماندهان در بیابان با گرد و خاک غلیظی روبهرو شدند که دید را به شدت کاهش داده بود و حرکت را تقریباً غیرممکن کرده بود. درحالیکه خلبانان در تلاش بودند در وضعیت اضطراری تصمیم بگیرند، یکی از بالگردها هنگام فرود یا حرکت به بدنه یک هواپیمای سوخترسان برخورد کرد و انفجار مهیبی رخ داد. در این آتشسوزی، ۸ نظامی آمریکایی کشته شدند و بقیه مجبور شدند همه تجهیزات را رها کرده و با همان هواپیماهای باقیمانده فرار کنند.
دلایل شکست و پیامدهای سیاسی و نظامی آن
شکست عملیات طبس دلایل مهمی داشت که میتوان از آنها درس گرفت. مهمترین عامل، دست کم گرفتن قدرت طبیعت کویر بود. طوفانهای شن در آن منطقه بسیار شدید و غیرقابل پیشبینی است و برنامهریزان نظامی آمریکا به این نکته توجه کافی نکرده بودند. همچنین، تعداد بالگردها به اندازه کافی نبود و کاهش هر کدام از آنها میتوانست کل عملیات را مختل کند، که دقیقاً همین اتفاق افتاد. هماهنگی میان نیروی هوایی و نیروی زمینی نیز در آن شب شلوغ و طوفانی به خوبی صورت نگرفت و ارتباطات به درستی برقرار نشد.
از نظر سیاسی، این شکست ضربه سنگینی به حیثیت نظامی آمریکا در جهان وارد کرد. تصاویر اجساد نظامیان آمریکایی و بالگردهای سوخته در کویر، در رسانههای جهان پخش شد و همه دیدند که یک ابرقدرت چگونه در یک مأموریت ساده با شکست روبهرو میشود. رسانههای ایرانی نیز به شدت از این شکست برای نشان دادن ضعف دشمن استفاده کردند و روحیه ملی را تقویت کردند. این واقعه در ایران به عنوان پیروزیای بزرگ برای انقلاب اسلامی و نشانهای از ناتوانی آمریکا در مقابله با اراده ملت ایران تعبیر شد. گروگانها نیز نهایتاً پس از ۴۴۴ روز اسارت، در دیماه ۱۳۵۹ با میانجیگری دولت الجزایر آزاد شدند؛ اما این شکست باعث شد آمریکا در مذاکرات بعدی دست پایینتری داشته باشد.
پرسشهای مهم درباره حمله طبس
اطلاعات هواشناسی دقیقی در اختیار طراحان عملیات نبود. آنها به نقشههای قدیمی و پیشبینیهای سطحی بسنده کرده بودند، درحالیکه کویر طبس به طوفانهای ناگهانی و گرد و غبار شدید معروف است. همچنین، امکان جاسوسی و شناسایی محلی در ایران برای آنها بسیار محدود بود و نتوانستند اطلاعات میدانی دقیق درباره وضعیت منطقه جمعآوری کنند.
خیر. شکست عملیات نظامی، در واقع به طولانی شدن مذاکرات انجامید. آمریکا پس از این شکست، به این نتیجه رسید که راه نظامی جواب نمیدهد و باید به دنبال راههای دیپلماتیک باشد. بنابراین، این شکست، مسیر را برای مذاکره هموار کرد، اما خودش دلیل مستقیم آزادی گروگانها نبود؛ بلکه ناچاری آمریکا به پذیرش شرایط ایران بود که در نهایت به آزادی آنها انجامید.
ارتش آمریکا معمولاً برای عملیاتهای مهم خود نامهای رمزی انتخاب میکند. انتخاب نام پنجه عقاب، نمادی از حمله سریع، غافلگیرکننده و مرگبار بود؛ مثل چنگال یک عقاب که ناگهان به طعمه میزند. اما این نام زیبا در عمل با شکست روبهرو شد و به مایه تمسخر تبدیل گردید، زیرا عقاب نهتنها طعمهاش را نگرفت، بلکه خود در بیابان گیر کرد.
بله، تأثیر بسیار زیادی داشت. این شکست باعث شد تصویر آمریکا به عنوان یک قدرت شکستناپذیر در جهان خدشهدار شود. بسیاری از کشورها و حتی رسانههای غربی، این رویداد را نشانهای از افول قدرت نظامی آمریکا و پیچیدگی درگیریهای منطقهای قلمداد کردند. همچنین، این حادثه نشان داد که انقلاب اسلامی ایران با وجود نبود تجهیزات پیشرفته، توانایی رویارویی با بزرگترین قدرت نظامی جهان را دارد.
