جمعه سیاه؛ رویدادی که مسیر تاریخ را تغییر داد
در روز جمعه، ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، مردم بسیاری در میدان ژاله تهران برای اعتراض به حکومت جمع شده بودند. آنها نمیدانستند که از همان صبح، حکومت نظامی اعلام شده است. ارتش به دستور فرماندار نظامی، به جمعیت تیراندازی کرد و تعدادی زیادی کشته و زخمی شدند. این رویداد که به «جمعه سیاه» معروف شد، خشم مردم را دوچندان کرد و مسیر انقلاب اسلامی را سرعت بخشید .
زمینههای شکلگیری یک خیزش بزرگ
برای درک این رویداد، باید به چند ماه پیش از آن نگاه کنیم. در تابستان ۱۳۵۷، نارضایتی مردم از اوضاع سیاسی و اقتصادی به اوج خود رسیده بود. چند رویداد مهم، زنجیرهای از اعتراضات را کلید زد که در نهایت به میدان ژاله ختم شد.
| تاریخ | رویداد مهم | تأثیر آن بر فضای کشور |
|---|---|---|
| ۱۹ دی ۱۳۵۶ | انتشار مقالهٔ توهینآمیز علیه امام خمینی (ره) در روزنامهٔ اطلاعات | آغاز زنجیرهای از تظاهرات بزرگ در شهرهای مختلف کشور مانند قم و تبریز . |
| ۱۳ شهریور ۱۳۵۷ | برگزاری نماز عید فطر در تپههای قیطریه و تبدیل آن به تظاهرات سیاسی | نشان دادن قدرت بسیجکنندگی مردم و روحانیون و شکستن فضای ترس . |
| ۱۶ شهریور ۱۳۵۷ | تظاهرات عظیم و سراسری با شعارهای تند علیه شاه | دولت را برای سرکوب شدیدتر مصمم کرد و زمینهٔ اعلام حکومت نظامی را فراهم ساخت . |
روز خونین؛ روایت میدان ژاله
در روز جمعه، ۱۷ شهریور، مردم بیخبر از اعلام حکومت نظامی و ممنوعیت تجمع، از صبح زود به سمت میدان ژاله سرازیر شدند . فرماندار نظامی تهران، ارتشبد غلامعلی اویسی، دستور داده بود که با هرگونه تجمعی برخورد شود. نیروهای ارتش که با تانک و زرهپوش در اطراف میدان مستقر شده بودند، ابتدا با بلندگو از مردم خواستند که پراکنده شوند . اما وقتی مردم به اعتراض خود ادامه دادند، ناگهان آتش گشودند .
تیراندازی که از زمین و حتی بالگردها انجام میشد، وحشت و کشتار عظیمی را رقم زد . تعداد زیادی از مردم که بسیاری از آنها زن و کودک بودند، به شهادت رسیدند یا زخمی شدند. منابع رسمی تعداد کشتهشدگان را حدود ۸۸ نفر اعلام کردند، اما برخی منابع دیگر از آمار بسیار بالاتری سخن گفتند .
نکتهٔ کلیدی: اعلام حکومت نظامی تنها چند ساعت پیش از شروع تجمع، یکی از عوامل اصلی این فاجعه بود. مردم از خطرناک بودن شرایط بیخبر بودند و در دام نیروهای نظامی افتادند .
پرسشهای کلیدی و شبهات رایج
آیا حکومت نظامی از قبل اعلام شده بود؟
خیر، حکومت نظامی فقط در صبح روز ۱۷ شهریور، آن هم دیرهنگام اعلام شد . این کار باعث شد مردم عادی که از موضوع بیخبر بودند، در میدان حاضر شوند و هدف قرار بگیرند.
آیا همهٔ افراد حاضر در میدان، معترض مسلح بودند؟
به هیچ وجه. جمعیت از مردم عادی، زن و مرد و حتی کودکانی تشکیل شده بود که برای ابراز مخالفت با حکومت به میدان آمده بودند. آنها غیرمسلح بودند و با گلولههای مستقیم نیروهای مسلح روبهرو شدند .
آیا این رویداد به انقلاب سرعت بخشید؟
بله، به شدت. «جمعه سیاه» نشان داد که حکومت پهلوی برای باقی ماندن در قدرت، دست به هر جنایتی میزند. این موضوع مردم را بیش از پیش به این باور رساند که تنها راه، سرنگونی کامل این رژیم است و به همین دلیل، مبارزات تا پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷ ادامه یافت .
به یاد میآوریم که میدان ژاله امروز به نام «میدان شهدا» شناخته میشود. این تغییر نام، یادبودی است برای گرامیداشت جانباختگان این حادثهٔ تلخ که با خون خود، مسیر تاریخ ایران را برای همیشه دگرگون کردند .