شهید مطهری؛ اندیشمندی که اسلام ناب را با زبانِ امروز بیان کرد
مسیر زندگی و شکلگیری یک اندیشمند
مرتضی مطهری در سال 1298 خورشیدی در روستایی نزدیک مشهد به دنیا آمد. از کودکی در کنار پدری روحانی، با قرآن و درسهای دینی آشنا شد. او خیلی زود به سوی علوم حوزوی کشیده شد و با پشتکار فراوان، درسِ فلسفه و فقه را در قم و سپس تهران دنبال کرد. اما آنچه مطهری را از بسیاری از همدرسهایش جدا میکرد، نگرانی او برای سرنوشتِ نسل جوان بود. او میدید که در زمانهاش، افکار جدید از سوی غرب به جامعهٔ ایران هجوم آورده و خیلیها را سرگردان کرده است. او تصمیم گرفت پاسخی اسلامی برای این پرسشهای تازه پیدا کند. به همین دلیل، به جای اینکه فقط در حوزه بنشیند، به مدرسهها و دانشگاهها رفت و با صدای رسا و قلمی شیوا، حقایق اسلام را برای همه تشریح کرد. فعالیتهای او محدود به یک جا نبود؛ او همزمان به تدریس در دانشگاه تهران مشغول بود، در حسینیهٔ ارشاد سخنرانی میکرد و کتابهای ارزشمندی مثل «عدل الهی» و «داستان راستان» را نوشت. این تنوع کار باعث شد که تأثیر او نه تنها در میان طلاب که در بین دانشجویان و بازاریان و کارمندان هم دیده شود.
آثار قلمی و روش ویژهٔ او در تبیین دین
شاید مهمترین میراث استاد مطهری برای ما، کتابهای بسیار او باشد. اگر به کتابخانهٔ مدرسه یا مسجد محلتان سری بزنید، حتماً کتابی از او پیدا میکنید. او بیش از ۵۰ جلد کتاب در موضوعات مختلف از فلسفه و اخلاق گرفته تا داستانهای آموزنده، از خود به یادگار گذاشته. روش او در نوشتن، روشی ساده و در عین حال استدلالی بود. یعنی برخلاف بعضی کتابهای دینی که فقط میگویند چه کاری خوب است یا چه کاری بد، او همیشه دلیلش را هم بیان میکرد. مثلاً در کتاب «داستان راستان»، او با زبان قصه و مثال، مسئلهٔ دروغگویی و راستگویی را آنقدر شیرین و مستند توضیح میدهد که خواننده تا آخر صفحه، خودش به زیباییِ راستی پی میبرد. یا در کتاب «ده گفتار»، مسائل اخلاقی را با مثالهای روزمره برای نوجوانان حل میکند تا بتوانند آن را با زندگی خودشان مقایسه کنند. او در سخنرانیهایش نیز همین روش را داشت؛ یعنی مخاطب را با خودش همراه میکرد و فکر کردن را به او یاد میداد، نه اینکه فقط دستور بدهد و برود.
| نگاه سنتی به دین | نگاه انقلابی استاد مطهری |
|---|---|
| دین را فقط در مسجد و عبادتهای شخصی معنا میکند. | دین را برای تمام ابعاد زندگی (درس، کار، سیاست و اخلاق) مفید میداند. |
| به تکرار گفتههای قدیمی اکتفا میکند. | به دنبال دلیل و برهان میگردد و شبهات جوانان را پاسخ میدهد. |
| از زبان خشک و دور از فهم عموم استفاده میکند. | با زبان ساده، مثال و داستان، مفاهیم عمیق را قابل فهم میکند. |
پرسشهای چالشی دربارهٔ اندیشهٔ او
پاسخ او معتقد بود که اگر دانشمندان دینی در برابر شبهات سکوت کنند، جامعه به سردرگمی دچار میشود. پس وظیفهٔ خود میدانست که با منطق، به نقد افکار انحرافی بپردازد و چهرهٔ درست دین را نشان دهد.
پاسخ نه، بسیاری از کتابهای او مثل «آشنایی با قرآن» و «انسان و ایمان» امروز هم بسیار خوانده میشوند. چون او دربارهٔ مسائل اساسی مثل «چرا باید خوب باشیم؟» یا «آزادی تا کجا؟» حرف زده که پرسشهای هر دورهای است.
پاسخ واعظان معمولی بیشتر روی احساسات و ترس از جهنم تکیه میکنند، اما مطهری روی عقل و تفکر تأکید داشت. او میخواست مخاطبش با درک درست، خودش به ارزش دین پی ببرد، نه اینکه فقط از روی عادت یا ترس، دیندار باشد.
مرتضی مطهری در اردیبهشتماه سال ۱۳۵۸ به دست گروهکی افراطی به شهادت رسید، اما اندیشهاش هرگز به پایان نرسید. میراث او یعنی کتابها و روشهای تبیین دین، هنوز هم چراغ راه بسیاری از دانشآموزان و جوانان است. او نشان داد که میتوان هم عمیقترین مفاهیم فلسفی را فهمید و هم آن را با زبانی ساده برای همسایه و بچّهٔ محل توضیح داد. برای ما دانشآموزان، مهمترین درس از زندگی او این است که دانستن، وقتی ارزش دارد که به کار آید و در خدمت ساختن یک جامعهٔ آگاه و عادلانه قرار گیرد.
