نمونههای دستبافته سنتی: چنته، سیاهچادر، قالی، گلیم، گبه و جاجیم
شش دستبافته سنتی و ویژگیهای آنها
چنته نوعی کیسه یا توری است که از بافت ساده و گاهی با نقشهای هندسی درست میشود. چنته را معمولاً برای نگهداری وسایل کوچک مانند پول، کلید یا ادویه به کار میبرند. بافت چنته بیشتر با پشم یا پنبه است و اندازه آن کوچک است. روش بافت آن به گونهای است که دهانه آن با یک بند بسته میشود.
سیاهچادر یکی از بزرگترین دستبافتههای سنتی است که عشایر و کوچنشینان از آن به عنوان سرپناه استفاده میکنند. بافت سیاهچادر با پشم بز و به روش تخت و بدون پرز است. رنگ این چادرها سیاه یا قهوهای است و به خاطر همین رنگ به آن سیاهچادر میگویند. سیاهچادر را به صورت نوارهای طویل میبافند و سپس نوارها را به هم وصل میکنند تا چادر بزرگ شکل بگیرد.
قالی معروفترین دستبافته ایرانی است که دارای پرزهای بلندی است و روی زمین پهن میشود. بافت قالی با استفاده از گره بر روی تار و پود انجام میشود که به آن «گره فارسی» یا «گره ترکی» میگویند. نقشهای قالی بسیار متنوع است و هر منطقه نقشهای مخصوص به خود را دارد. قالی در اندازههای مختلف از کوچک تا بسیار بزرگ بافته میشود.
گلیم یک دستبافته تخت و بدون پرز است که با درهمتنیدن تار و پود به وجود میآید. گلیم اغلب با نقشهای هندسی و رنگهای شاد بافته میشود. از گلیم به عنوان زیرانداز، رومیزی، جانماز و حتی پوشش کف چادر استفاده میشود. بافت گلیم در بسیاری از مناطق ایران به ویژه توسط عشایر و روستاییان انجام میشود.
گبه نوعی قالی با پرزهای بلندتر و نرمتر است که عشایر فارس آن را میبافند. گبه معمولاً نقشهای ساده و درشت دارد و ضخامت آن بیشتر از قالی است. از گبه بیشتر برای زیرانداز و پوشش کف استفاده میکنند. بافت گبه نیاز به مهارت بالایی دارد و هر گبه مانند یک اثر هنری منحصربهفرد است.
جاجیم دستبافته دیگری است که شبیه گلیم است اما نازکتر و ظریفتر از گلیم بافته میشود. جاجیم را با رنگهای مختلف و به صورت نوارهای بلند میبافند و از آن به عنوان پوشش کف، روانداز و حتی به عنوان بخشی از پوشاک عشایری استفاده میشود. در بافت جاجیم طرحهای راهراه و هندسی بسیار دیده میشود.
مقایسه روشهای بافت و کاربردها
یکی از راههای بهتر شناخت این دستبافتهها، مقایسه آنها با یکدیگر است. برای این کار میتوانیم آنها را از نظر روش بافت، پرز، کاربرد و منطقه جغرافیایی بررسی کنیم. همانطور که دیدیم، بعضی از این بافتهها مانند قالی و گبه پرزدار هستند و بعضی دیگر مانند گلیم و جاجیم تخت و بدون پرزند. چنته یک نمونه کوچک با کاربرد نگهداری اشیاست و سیاهچادر کاربردی کاملاً متفاوت دارد و برای سرپناه استفاده میشود.
برای اینکه بهتر تفاوتهای این شش نمونه را درک کنید، جدول زیر را ببینید. این جدول به شما کمک میکند تا در یک نگاه ویژگیهای هر دستبافته را با هم مقایسه کنید.
| نام دستبافته | روش بافت | وجود پرز | کاربرد اصلی |
|---|---|---|---|
| چنته | بافت ساده | ندارد | نگهداری اشیای کوچک |
| سیاهچادر | بافت تخت | ندارد | سرپناه عشایر |
| قالی | گرهبافی | دارد (بلند) | زیرانداز و پوشش کف |
| گلیم | بافت تخت | ندارد | زیرانداز و رومیزی |
| گبه | گرهبافی | دارد (بلندتر و نرمتر) | زیرانداز ضخیم و گرم |
| جاجیم | بافت تخت و ظریف | ندارد | پوشش کف و روانداز |
با نگاه به این جدول میبینیم که هر دستبافته جایگاه خود را دارد. بعضی مانند قالی برای زیبایی و تجمل بافته میشوند و بعضی مانند سیاهچادر برای نیازهای روزمره و ضروری عشایر. همچنین مواد اولیه این بافتهها هم متفاوت است؛ از پشم بز در سیاهچادر گرفته تا پشم گوسفند در قالی و گبه.
پرسشهای رایج درباره دستبافتهها
بله. قالی و گبه هر دو پرزدار هستند اما گبه پرزهای بلندتر و نرمتری دارد و گرههای آن درشتتر است. گبه معمولاً نقشهای سادهتری دارد و ضخیمتر از قالی است. قالی را در شهرها و روستاهای مختلف و گبه را بیشتر عشایر فارس میبافند.
گلیم و جاجیم هر دو تخت و بدون پرز هستند اما جاجیم نازکتر و ظریفتر از گلیم بافته میشود. جاجیم معمولاً نوارهای باریک و بلندی دارد و طرحهای راهراه در آن بیشتر دیده میشود. در حالی که گلیم طرحهای هندسی متنوعتری دارد و پهنتر است.
دلیل اصلی تفاوت کاربرد این دو به اندازه و جنس آنها برمیگردد. سیاهچادر بسیار بزرگ است و از پشم بز بافته میشود تا در برابر باران و باد مقاوم باشد. اما چنته کوچک است و از پشم نرمتر یا پنبه ساخته میشود تا بتواند وسایل کوچک را در خود نگه دارد. پس هرچند هر دو تخت هستند، اندازه و نوع بافت آنها را برای کارهای مختلف مناسب میکند.
