قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و سرکوب آن: خیزش مردمی در اعتراض به دستگیری امام خمینی و سیاست‌های پهلوی که با سرکوب شدید حکومت روبه‌رو شد.

قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲؛ خیزشی که خاموش نشد

زمینه‌های شکل‌گیری قیام و نقش امام خمینی

اوایل دهۀ ۱۳۴۰، حکومت پهلوی با الگوگیری از غرب، طرح‌هایی به نام «انقلاب سفید» را آغاز کرد. این طرح‌ها شامل تغییرات گسترده در زمین‌داری، حقوق زنان و امور فرهنگی بود. اما بسیاری از روحانیون و مردم مذهبی، این تغییرات را برخلاف ارزش‌های اسلامی می‌دانستند. امام خمینی، که یکی از مراجع تقلید بود، به شدت با این سیاست‌ها مخالفت کرد و در سخنرانی‌های خود، حکومت را به بی‌توجهی به اسلام و استبداد متهم نمود. این مخالفت‌ها، خشم حکومت را برانگیخت و سرانجام در شب ۱۳ خرداد، ایشان را دستگیر کردند. خبر دستگیری امام، مانند جرقه‌ای در شهرهای مختلف، به ویژه تهران، قم و شیراز، مردم را به خیابان‌ها کشاند.

قیام مانند یک اعتراض گروهی در مدرسه

فرض کنید در مدرسه، معلمی به ناروا یکی از دانش‌آموزان محبوب و مورد احترام همه را تنبیه کند و او را از کلاس بیرون کند. طبیعی است که بقیهٔ دانش‌آموزان که این رفتار را بی‌انصافی می‌دانند، اعتراض می‌کنند و از معلم می‌خواهند که نظر خود را تغییر دهد. اگر معلم به جای گوش دادن به حرف آن‌ها، با داد و فریاد و تهدید پاسخ دهد، ممکن است اعتراض بزرگ‌تر شود و حتی به راهپیمایی در حیاط مدرسه منجر گردد. قیام ۱۵ خرداد هم دقیقاً به همین شکل بود. مردم، امام خمینی را مانند آن دانش‌آموز محبوب، یک رهبر دلسوز و عادل می‌دانستند. وقتی او را دستگیر کردند، احساس کردند که به مقدسات و ارزش‌هایشان توهین شده است. پس برای دفاع از او و مخالفت با سیاست‌های ناعادلانه‌ی حکومت، به خیابان‌ها ریختند. اما حکومت پهلوی، به جای گفت‌وگو، با نیروهای نظامی و تانک به مقابله با مردم بی‌سلاح پرداخت که نتیجه‌اش کشته و زخمی شدن صدها نفر بود.

مقایسهٔ خواسته‌های مردم و واکنش حکومت