جنگ جهانی دوم و اشغال ایران
چرا متفقین به ایران حمله کردند؟
برای پاسخ به این پرسش، باید به نقش ایران در جنگ جهانی دوم نگاه کنیم. ایران در آن زمان توسط رضاشاه پهلوی اداره میشد. او با آلمانها رابطهٔ خوبی داشت و این موضوع برای کشورهای متفق (انگلیس و شوروی) نگرانکننده بود. متفقین میترسیدند که ایران به پایگاهی برای نیروهای آلمانی تبدیل شود. همچنین، ایران از نظر موقعیت جغرافیایی بسیار مهم بود؛ چون مسیر ارتباطی میان شوروی و خلیج فارس محسوب میشد.
علاوه بر این، متفقین به منابع نفت ایران نیاز داشتند تا ماشینهای جنگی خود را روشن نگه دارند. برای یک دانشآموز، این موضوع مثل این است که اگر در کلاس درس، کسی از راهروی نزدیک شما برای فرار استفاده کند، شما هم برای امنیت خود، آن راهرو را کنترل میکنید. متفقین هم ایران را راهرویی میدانستند که باید آن را تحت کنترل خود درمیآوردند.
اشغال ایران چگونه رخ داد؟
در سوم شهریور سال ۱۳۲۰، نیروهای شوروی از شمال و نیروهای انگلیسی از جنوب، همزمان به ایران حمله کردند. این حمله بسیار سریع بود و ارتش ایران نتوانست مقاومت جدی کند. زیرا تجهیزات نظامی ایران در مقایسه با متفقین بسیار قدیمی و کمتعداد بود. بهعنوان مثال، نیروهای متفقین از هواپیماها و تانکهای مدرن استفاده میکردند، در حالی که ارتش ایران بیشتر با تفنگهای ساده و اسبهای جنگی میجنگید.
کمتر از یک هفته بعد، رضاشاه مجبور به کنارهگیری از سلطنت شد و کشور را به مقصد جزیرهٔ موریس در اقیانوس هند ترک کرد. این تبعید، پایان پادشاهی او بود. پس از آن، پسرش محمدرضا پهلوی به جای او نشست. اشغال ایران تا پایان جنگ جهانی دوم ادامه یافت و نیروهای متفقین بر بسیاری از امور کشور تسلط داشتند.
| شرایط | پیش از اشغال | پس از اشغال |
|---|---|---|
| قدرت نظامی | ارتش با تجهیزات ساده | حضور نیروهای بیگانه با سلاح پیشرفته |
| وضعیت اقتصادی | ثبات نسبی در بازار | کمبود کالا، گرانی و قحطی |
| حاکمیت | رضاشاه به عنوان پادشاه | تبعید رضاشاه و روی کار آمدن محمدرضا |
پرسشهای چالشی برای درک بهتر
پاسخ: ایران در آن زمان نیروی نظامی ضعیفی داشت و نمیتوانست در برابر دو قدرت بزرگ (انگلیس و شوروی) مقاومت کند. مانند این است که یک دانشآموز با چند کتاب بخواهد با معلمی که کلی کتاب دارد، رقابت کند؛ امکاناتش کافی نیست.
پاسخ: زیرا رضاشاه با آلمانها ارتباط داشت و متفقین نگران بودند که ایران به پایگاهی برای آلمان تبدیل شود. تبعید او مثل این بود که یک بازیکن حرفهای را از تیم اخراج کنند تا تیم حریف از او سوءاستفاده نکند.
پاسخ: مردم ایران با کمبود مواد غذایی، گرانی و ناامنی مواجه شدند. بسیاری از خانوادهها مجبور شدند برای تهیهٔ نان، ساعتها در صف بایستند و حتی بعضی از کودکان به دلیل گرسنگی، بیمار میشدند.